Estadu Iha Direitu-Nia Matan

Estadu

Jeralmente iha konseitu barbarak atu defini Estadu, hanesan publikasaun ida liu tiha ona daudaun kona-ba Estadu husi aspetu jeral nian. Entretantu iha Direitu Timor-Leste-nia pontu de vista, Estadu mak “entidade ho estrutura organizadu ida ho poder no asaun, dezempeña atu iha funsaun ida hodi garante koerénsia entre ema sira ho forma armonioza no hakmatek, katak hodi mantein pás no seguransa jurídika.”

Haktuir matenek na’in Marcello Caetano, Estadu mak “povu ida, fiksadu iha territóriu ida iha ne’ebé mak sai na’in ba territóriu ne’e, no iha fronteira territóriu ne’e nia laran iha rasik ninia autoridade própriu, órgaun sira ne’ebé elabora lei sira ne’ebé mak nesessária ba iha vida kolektiva no impoin ninia ezekusaun”. Nia mós haktuir katak Estadu iha elementu tolu mak hanesan Povu, Territóriu no Konstituisaun (soberania).

Estadu, sai forma istórika ba organizasaun husi sosiedade nian, iha ne’ebé Povu ida (komunidade polítika) ezerse, poder polítiku soberanu (soberania) ida iha territóriu ida. Povu ka Komunidade Polítika refere ba Estadu , no nu’udar forma ba organizasaun sosiedade nian, ka, konvivénsia entre ema sira, ita labele hasees tiha husi elementu umanu – Povu.

Povu mak konjuntu husi ema ka pessoa nasional lubuk ida, katak, ema sira ne’ebé ligadu ba Estadu liuhusi vínkulu ida naran Nasionalidade ka sidadania nian (art. 3º husi Konstituisaun RDTL). Haktuir mós Konstituisaun RDTL, katak Timor-Leste mak Estadu ida ne’ebé bazeia ba iha Soberania popular (art. 1º nº1 no art. 2º nº1 KRDTL).

Matenek na’in Jorge Miranda defini Povu nu’udar konjuntu husi sidadaun sira tantu rezidenti ka laós rezidenti iha territóriu husi Estadu ida, no nu’udar komuinidade polítika. Povu ne’e sempre identifika nu’udar ema lubuk ida ne’ebé iha momentu ida sai sujeitu ba iha lei sira husi Estadu ida no iha lasu permanente ho poder polítiku; defini liuhusi sidadania.

Saida mak povu?

Povu ne’e la hanesan ho Populasaun no Nasaun tanba iha ninia konseitu de’it, Populasaun ne’e refere liu ba ema sira ne’ebé hela iha territóriu ruma, independentemente husi sira-nia Nasionalidade. No ho efeitu, populasaun ne’e bele de’it konstituidu husi ema estranjeiru sira, ema apátrida sira (la pertense ba Rai ruma) no ema nasional rezidente sira iha territóriu Nasional, no eksklui tiha ema nasional sira ida hela iha rai li’ur ne’e. Tanba ne’e, konseitu ida povu ne’e refere liu ba assuntu polítiku entretantu konseitu ida populasaun ne’e ba fali assuntu ekonómiku ka estatístiku.

Iha parte seluk, Nasaun fali ninia konseitu ne’e refere ba iha ema lubuk ida ne’ebé ninia hamutuk ne’e tanba sentimentu ida atu pertense ba iha realidade ida ne’ebé hanesan, sentimentu ida ne’e bele de’it bazeia ba iha faktor sira hanesan kultural (língua, relijiaun, kostume sira), étniku sira (prosedénsia komun) no/ka polítiku. Nu’udar efeitu, Nasaun la koinside nesessariamente ho konseitu ida Povu ne’e. Tanba ezisti Estadu sira ne’ebé integra nasaun liu husi ida (Povu español, purezemplu, integra ema Bazku, Katalaun, no ema Galegu sira) no bele ezisti nasaun sira ne’ebé konsiste liu fali Estadu ida de’it (kazu Alemaña nian, purezemplu, antes moru Berlin rahun ne’e eziste Estadu rua Alemaña Osidental no Alemaña Oriental ezemplu seluk fali mak Vietname ne’ebé uluk konsiste husi Vietname Norte no Vietname Sul, ezemplu seluk mós mak agora akontese daudaun ho Nasaun Korreia ne’ebé nakfahe ba Estadu rua: Korreia Norte no Korreia Sul).

Saida mak Territóriu?

Elementu ida territóriu ne’e mak la iha de’it entaun Estadu mós labele ezisti. Ida ne’e tanba, ezisti komunidade sira ne’ebé politikamente organizadu maibé latama ba kategoria Estadu ne’e tanba de’it elementu ida ne’e la iha. Ezemplu kapás liu mak kazu ema ebreu sira durante tinan barak, no bainhira iha  tinan 1948 mak sira konsege estabelese Estadu Izrael. Territóriu sai nu’udar alvu ba disputa grave iha konflitu armadu sira, ida ne’e hatudu katak elementu ida ne’e ninia essensialidade. Ho objektivu ida ne’e mak KRDTL estabelese ho forma kategórika, iha artigu 4º, n.º 3, katak Estadu ne’e labele sai objektu atu fa’an ka fó tun sa’e rohan ida husi territóriu Timor-Leste nian. Espesifiku liután, iha artigu 49.º nian salienta  tan kona-ba obrigasaun atu halo defeza Nasional ho objektivu atu garante com integridade husi territóriu nian.

Doutrina karakteriza  territóriu nu’udar marku fíziku iha ne’ebé ordenamentu jurídiku husi Estadu ida opera ba. Iha sentidu ida ne’e, territóriu sai nu’udar kritériu material ida atu ninia ezersísiu ne’e sai válidu, efektivu no ekskluzivu ba soberania nian no funsiona nu’udar kondisaun ba independénsia polítika  nian relativamente ba Estadu sira seluk no ba autonomia no ba independénsia ekonómika. Territóriu mak espasu jeográfiku iha ne’ebé Estadu ida ezerse ninia poder, no ida ne’e abranje:

  • Solu no subsolu terrestre (espasu terrestre husi rai leten no rai okos)
  • Espasu aéreu, no
  • Estadu sira ne’ebé tasi haleu, tasi territorial, zona kontígua, zona ekonómika ekluziva no plataforma kontinental (espasu marítimu).

Estadu mós ezerse ninia poder sira ba ró sira, aeronave no veíkulu sira hodi uza bandeira nasional. Mezmuké viatura hirak ne’e iha hela territóriu husi Estadu estranjeiru ida nian. Embaixada no Konsuladu reprezentantes husi Rai ida iha estranjeiru sira mós halo parte husi territóriu.

Elementu sira ne’ebé halo parte ba territóriu:

Solu Terrestre

ida ne’e delimitadu liuhusi fronteira terrestre sira no bele de’it kontínuo ka deskontínuo. Purezemplu, Timor-Leste ne’e territóriu deskontínuo ida – Illa Ataúro, Illéu Jaco no enklave Oe-Cusse Ambeno – art. 4º nº1 KRDTL.

Subsolu Terrestre

Ida ne’e fali korresponde ba área subjasente hotuhotu (rai okos) husi solu ida to’o iha ne’ebé ema-nia asaun possível atu to’o.

Espasu Aéreu

Ida ne’e katak ekstensaun hotuhotu husi área ezistente iha solu terrestre no tasi territorial husi Estadu ida nian.

Tasi (Mar) Territorial

Ida ne’e korresponde ba iha bee marítima sira ne’ebé adjasente ba iha kosta ka Estadu sira ne’ebé tasi mak haleu ne’e ninia ninin. Tanba ninia distánsia sukat husi liña baze (liña ida ne’ebé bainhira tasi tuun iha tasi ibun sira, bazeia ba saída mak indikadu iha kartas marítima ho eskala boot ne’ebé Estadu sira rekoñese ofisialmente) no tama ba to’o 12 millas ba tasi laran. Espasu ida ne’e halo Estadu sira iha poder soberanu hanesan ho iha territóriu terrestre no bee sira ne’ebé iha parte interior ba territóriu nian atu bele ezerse ninia jurisdisaun, aplika ninia lei sira no atu uza no eksplora ninia rekursu natural sira regularmente. Ró estranjeiru sira iha “direitu atu halo passajen inofensiva” dezdeké la viola Estadu kosteiru ne’e ka la fó ameasa ba Estadu refere ninia seguransa.

  • Zona Kontígua mak área marítima ne’ebé hahú husi tasi territorial ninia rohan to’o iha 12 millas tan (sukat kasar karik 24 millas husi tasi ibun). Ida ne’e ezisti atu Estadu kosteiru bele evita ka reprimi infrasaun ba iha nina lei sira no regulamentu aduaneiru, fiskal, emigrasaun, sanitáriu ka ho natureza seluk ne’ebé iha ninia territóriu ka tasi territorial.
  • Zona Ekonómika Eksluziva (ZEE) corresponde ba área husi tasi nian ne’ebé situadu até 200 millas husi tasi ibun iha ne’ebé Estadu sira iha direitu ekskluzivu atu eksplora rekursu marítimu ne’ebé iha. Iha ida ne’e mak fatin ida ne’ebé dalabarak ró estranjeiru sira mós halo atividade peska ba.
  • Plataforma Kontinental ne’e konstituidu husi leitu ba tasi nian no subsolu husi rejiaun marítima nian, atu halo eksplorasaun ba rekursu natural sira. Normalmente sukat ba to’o 200 millas maske nune’e Estadu sira bele halo ekstensaun.

Saida mak Konstituisaun (Soberania)?

Konstituisaun ka Soberania ne’e mak Poder no Funsaun husi Estadu, bazeia ba iha teoria husi separasaun no divizaun ba poder nian ne’ebé dezenvolvidu husi matenek na’in klássiku sira hanesan Locke no Montesquieu, hateten katak, poder ne’e tenki fahe entre órgaun diferente ho modu ida ké, purezemplu, se mak kria lei  laós nia mós mak atu aplika, ida ne’e atu evita buat ida naran abuzu de poder ne’e. Sentidu husi separasaun de poderes ne’e mak atu garante katak órgaun sira iha poder ne’ebé mak limitadu.

De faktu vigora iha KRDTL prinsípiu ida naran renovasaun ba titular husi órgaun de soberania sira. Purezemplu, Prezidente da Repúblika labele reeleita tan ba mandatu konsekutivu dala tolu (artigu 75º, nº3 KRDTL). Órgaun de soberania sira mak elementu integrante husi Estadu, tanba liuhusi sira mak bele ezerse funsaun sira hanesan lejislativa, ezekutiva, judisial no polítika.

Bazeia ba artigu 67º KRDTL nian, órgaun de soberania iha Timor-Leste mak hanesan tuirmai ne’e:

  • Prezidente da Repúblika;
  • Parlamentu Nasional;
  • Governu;
  • Tribunal sira.

Leave a Reply