Kapasidade Jurídika

Liafuan kapasidade ne’e ninia orijen mai husi Lian Latina “capacitas” ne’ebé signifika aptidaun ka abilidade ka kbiit ruma ne’ebé ema ida iha hodi bele halo. Liafuan ida ne’e, ita timoroan bele koñese tanba mai husi Lian Portugés capacidade. Portantu, termu ida ne’e korresponde ba saida mak ema ida bele ka poder ruma ne’ebé ema ida iha. Ita sei ko’alia kona-ba ema koletivu nian iha publikasaun seluk.

Iha kontekstu jurídiku, liafuan ida ne’e refere ba iha ema ida ninia abilidade atu ezerse direitu sira no kumpre dever sira. Bele dehan, termu ida kapasidade jurídika ne’e refere ba iha ema sira-nia kapasidade atu sai sujeitu ba direitu no dever sira. Kapasidade jurídika ne’e, sai konseitu fundamental iha Direitu Sivil nian no abranje mós kapasidade ba gozu no ezersísiu. Kapasidade ba gozu katak kbiit atu adkire direitu no kontrai ka kumpre ninia obrigasaun sira. Entretantu, kapasidade ezersísiu katak kbiit hodi pratika rasik aktu jurídiku sira.

Konseitu ida kapasidade jurídika ne’e ninia evolusaun iha istória Direitu nian relasiona ho rekoñesimentu no ampliasaun husi direitu, libedade no garantia individual nian. Rekoñesimentu ne’e konsagra ona iha KRDTL artigu 16º alínea 1, katak ema hotuhotu hanesan iha lei-nia matan. Kbiit ida ne’e mós iha ligasaun ho aspetu kultural, sosial no étiku sira, reflete sosiedade idaidak ninia perspetiva ba iha ema idaidak ninia responsabilidade.

Kapasidade Sivil

Kódigu Sivil Timor-Leste (KSTL), Artigu 64º prevee katak “ema sira bele sai sujeitu iha kualkér relasaun jurídika sira, salvu bainhira iha dispozisaun ne’ebé kontráriu; ne’ebé konsiste iha ninia kapasidade jurídika”

Ema ida ho kapasidade jurídika plenu bele realiza ka selebra kontratu sira, sai erdeiru ba propriedade sira, nst., entretantu dispozisaun ida salvu dispozisaun kontráriu husi artigu 64º nian, refere ba ema balun ne’ebé labele ezerse rasik sira-nia direitu tanba lei limita hela sira atu ezerse, bele de’it tanba idade no mós kapasidade fízika no mental, ema sira ne’e mak hanesan ema menor sira (Artigu 118º no 119º no artigu hirak tuirmai iha KSTL), ema hirak ne’ebé lei konsidera inkapás tanba interdisaun (Artigu 130º no artigu hirak tuirmai iha KSTL) no inabilitasaun (144º no artigu hirak tuirmai iha KSTL).

Konsekuénsia bainhira la iha kapasidade

Ema ne’ebé mak la iha kapasidade koñesidu ho termu inkapasidade. Iha realidade, la iha lei ida mak impede ema menor ka inkapás sira seluk ruma atu sai na’in ka proprietáriu ba sasán ruma, hanesan motor ka telemóvel ka buat sira seluk, pergunta boot maka, karik ema inkapás sira ne’e bele ka lae ezerse ninia direitu hodi sira-nia naran rasik atu fa’an ka fó fali ba ema seluk, iha pontu ida ne’e mak lei la atribui kapasidade atu halo dispozisaun ba sasán hirak ne’e.

Sujeitu Direitu nian mak na’in ba direitu sira no iha kbiit ka direitu hodi halo dispozisaun ka transmite sira ne’e ba ema seluk, dezdeké la sofre inkapasidade ruma hanesan ezemplu mensiona iha leten, karik sira presiza dunik atu selebra kontratu sira, presiza iha institutu ida naran reprezentante legal, atu atua lori ema inkapás ne’e ninia naran no defende ninia direitu sira, hanesan previstu iha artigu 120º KSTL (ba ema menor, no interditu sira iha artigu 131º iha ne’ebé aplika rejime ne’ebé hanesan) no artigu 145º KSTL, (temátika hirak ne’e sei sai objetu ba publikasaun sira tuirmai).

LER EM PORTUGUÊS

Leave a Reply