“Direitu Fundamental” ema nian no “Direitus Umanus” mak ekspressaun sira ne’ebé mak dalabarak refere ba buat ne’ebé mak hanesan, maske nune’e, sira refere ba realidade ne’ebé mak la hanesan.
J.M. Cardoso da Costa, iha ninia obra “Elementos de Ciência Política“, defini katak direitu fundamental sira mak kompoin núkleu essensial husi estatutu jurídiku-material ema nian no sidadaun nian. Katak, ida ne’e refleta iha ezijénsia intríseka ba dignidade nu’udar ema. Direitu sira ne’e báziku tebes ba iha ema nu’udar kriatura umanu. Estadu la konsede ka atribui direitu sira ne’e, mak foin konsidera nune’e, maibé sira iha rasik ona antes Estadu limita direitu sira ne’e balun. Nune’e estabelese hela estatutu ne’ebé mak inalienável, ne’ebé mak tantu Estadu ka indivíduo sira tenki respeita.
Maioria sosiedade sira ohin loron ne’e integra hotu ona direitu fundamental lubuk ida ne’e ba iha sira-nia ordenamentu jurídiku. No ordenamentu sira ne’e abranje direitu sira hanesan: direitu ba moris, direitu ba integridade fízika, direitu ba liberdade, direitu ba ekspressaun ba opiniaun no ba reuniaun no ba assosiasaun, direitu ba liberdade atu hanoin, konxiénsia no kultu, nst.
Entretantu lorloron notísia sira, reportajen no publikasaun barbarak sempre refere ba iha faktu sira no akontesimentu sira ne’ebé mak hatudu katak laós ema hotuhotu bele kumpre direitu sira ne’e, iha prátika sempre iha violasaun. Tanba ne’e, laós atu respeita de’it direitu fundamental sira maibé labele mós viola direitu sira ne’e.
Sé mak mak ba dala uluk defende direitu fundamental sira iha Mundu?
Haktuir matenek nain, Marcelo Rebelo de Sousa, iha ninia obra kona-ba Direitu Konstitusional nian, refere ba Amnistia Internasional. Entidade ne’e rasik mak organizasaun non-governamental ida ne’ebé mak estabelese iha tinan 1961 no ho estatutu konsultivu hamutuk ho Konsellu V Europa nian. Iha tinan 1977, organizasaun ida ne’e agrupa hamutuk ativista ba Direitus Umanus nian, nain 150, ne’ebé mak hala’o sira-nia atividade iha Rai hamutuk 74, no simu ona Prémiu Nobel ba Pás nian. Organizasaun ida ne’e ninia relatóriu global no nasional sira hatudu evidénsia impressionante tebes ba proliferasaun ba violasaun ba direitus umanus nian iha Estadu sira iha tempu ne’ebá.
Iha KRDTL, epígrafe ida “Direitus, Liberdades no Garantias” ne’e mak sai núkleu essensial ba direitu sira ne’ebé mak atribui ona ba sidadaun sira.
Direitu fundamental sira ne’e aplikável diretamente, kontráriu fali ho norma konstitusional sira (katak norma sira ne’ebé mak presiza atu regula husi lei). Ho efeitu, sidadaun sira, bele invoka direitu sira ne’e, maske lejislador sira seidauk regula lei sira ba ninia forma ba ezersísiu nian no sidadaun sira mós bele reziste autoridade sira-nia orden ne’ebé mak ofende direitu, liberdade no garantia sira ne’e. Iha kazu ekstremu, sidadaun sira bele defende, karik nesessáriu, ho rekursu ba forsa hasoru kualkér agressun ne’ebé mak fó risku ba iha direitu sira ne’e
Rejime espesial, ka rejime ne’ebé mak bele aplika diretamente, ne’ebé mak Konstituisaun atribui ba Direitu Fundamental sira nu’udar objetivu atu konfere efikásia ne’ebé mak ho másimu possível.
Iha Konstituisaun RDTL, direitus, liberdades no garantias nian prevee buat sira hanesan tuirmai ne’e:
- Títulu II – Direitu, liberdade no garantia pessoal sira: prevee iha artigu 29º no artigu sira tuirmai.
- Títulu III – Direitu no dever ekonómiku, sosial no kultural sira: prevee iha artigu 50º no artigu sira tuirmai.
Direitu Fundamental sira hafahe tan ba iha jerasaun tolu. Ida ne’e kategoriza bazeia ba époka, iha ne’ebé direitu sira ne’e hetan rekoñesimentu iha momentu istóriku, direitu sira ne’e mak hanesan:
- Direitu Fundamental ba Jerasaun 1ª nian: ne’ebé trata kona-ba direitu sivil no polítiku sira;
- Direitu Fundamental ba Jerasaun 2ª nian: ne’ebé mak trata kona-ba direitu ekonómiku, sosial no kultural sira; no
- Direitu Fundamental ba Jerasaun 3ª nian: ne’ebé mak trata kona-ba direitu ba soliedariedade.
Direitu Fundamental ba Jerasaun 1ª nian
Iha jerasaun dahuluk nian ne’e, refere liu ba surjimentu ba direitu sivil sira no direitu polítiku sira. Direitu sivil sira ne’e mak direitu subjektivu sira bé Estadu rekoñese ba individuo sira liuhusi preseitu lubuk ida ne’ebé mak define estatutu ema idaidak nian iha sosiedade politikamente organizada (ka Estadu).
Ho termu ne’ebé simples, bele dehan katak, direitu sivil sira mak “liberdade” lubuk ida, ne’ebé mak sidadaun sira iha, hodi nune’e bele dezenvolve sira-nia moris, iha kuadru individual no mós sosial nian. Direitu sira ne’e, konsagra ona iha Konstituisaun, iha Títulu II, no espesifiku liu iha artigu sira hanesan artigu 29.º to’o artigu 45.º KRDTL.
Iha parte seluk, iha mós direitu polítiku sira, iha ne’ebé defini ona nu’udar poder ka fakuldade sira ne’ebé mak atribui ba sidadaun sira hodi bele kolabora iha vida públika liuhusi ezersísiu ba kargu públiku sira purezemplu, Presidente da Repúblika, Deputadu Parlamentu Nasional sira, nst.) no eleisaun ba sira ne’ebé mak atu dezemeña kargu públiku sira, nune’e, bele kontribui ho forma indirekta ba formasaun ba Estadu-nia vontade.
Tanba ne’e, Estadu tenki kria kondisaun sira, hodi nune’e sidadaun sira bele partisipa ho aktivu iha vida públika. Direitu sira ne’e konsagradu iha Konstituisaun, iha Títulu II, no presizamente iha artigu sira hanesan artigu 46.º to’o 48.º KRDTL.
Direitu Fundamental ba Jerasaun 2ª nian
Iha jerasaun ba daruak nian ne’e, koñesidu nu’udar direitu sosial, ka refleksu husi prosessu ba sosializasaun ne’ebé mak rezulta iha intervensaun Estadu nian iha vida sosial no surje iha Konstituisaun sira depoizde Funu Mundial ba daruak nian. Nune’e, sai ona nu’udar ejizénsia ba Estadu sira hodi disponibiliza bein ruma, purezemplu bee no naroman, nst. no presta serbisu sira hanesan sistema ensinu nian, seguransa sosial no saúde ba sidadaun sira ho modu atu proporsiona ba sira kondisaun mínima sira ba moris iha sosiedade nian. Ida ne’e mak direitu sidadaun sira nian ba prestasaun Estadu nian no ninia realizasaun depende ba nia rekursu sira.
Iha ámbitu ba direitu sira ne’e nian, Estadu tenki interfere iha domíniu oioin, hanesan edukasaun no saúde. Iha kazu, direitu sosial sira ne’e, laós de’it redistribuisaun ekitativa husi bein sira ba sidadaun sira ne’ebé mak kbiit laek ka karensiadu. Maibé la haluha mós atu proporsiona liután sidadaun sira hotu-nia bein-estar no kualidade moris nian. Bele haree fali kona-ba justisa distributiva iha ne’e.
Problema ne’e mak atu hatene nível bein-estar nian ne’e depende ba afektasaun husi rekursu material sira, no konsekuentemente ba Estadu-nia opsaun polítika sira.
Tanba ne’e, ekonomista Paul Samuelson afirma katak Estadu sira-nia rekursu ekonómiku sira ne’e limitadu ka eskassu. Tanba ne’e sira, maske iha kompeténsia, hasoru dilema atu desidi kona-ba alokasaun rekursu nian ba gastu militar ka gastu sosial ka ekonómiku, iha situasaun ne’ebé mak revela importánsia Estadu sira nian relativamente ba opsaun polítika sira ba nível dezenvolvimentu no bein-estar proporsionadu ba populasaun sira.
Iha Timor-Leste
Iha kontekstu Timor-Leste nian, ne’e Parlamentu Nasional mak define Estadu-nia opsaun polítika boot sira. Atu halo proposta ba Lei ba Orsamentu Estadu nian hodi bele hetan aprovasaun iha Parlamentu Nasional, Governu manifesta ninia opsaun polítika sira, hanesan ne’e, purezemplu iha lei refere, opta atu gasta ho montante X ba edukasaun, Y saúde, nst., atu nune’e possível ba sidadaun sira hodi determina importánsia ne’ebé mak atribuidu husi Governu ba sektor idaidak iha vida sosial.
Efektivasaun ba direitu sosial sira, iha prátika depende, ba Estadu ida-nia nível dezenvolvimentu ekonómiku-sosial nian no rekursu sira ne’ebé mak Estadu refere iha. Tanba motivu ida ne’e, mak, direitu sosial sira atribui ba sidadaun sira pretensaun sira ne’ebé mak hanesan de’it kortiña, maibé ezijível de’it ba Estadu liuhusi rekursu ba Tribunal sira.
Tanba ne’e, importante atu sidadaun hotuhotu partisipa aktivamente iha vida polítika, hodi manifesta sira-nia opiniaun sira kona-ba edukasaun, saúde, defeza nasional, nst.
KRDTL, iha ninia Títulu III apresenta “Direitus no deveres ekonómikus, sosiais no kulturais” ona nu’udar epígrafe ne’ebé konsagra husi artigu 50º to’o artigu 61º.
Direitu Fundamental ba Jerasaun 3ª nian
Jerasaun direitu fundamental nian ba datoluk ne’e surje iha segunda metade husi sékulu XX nian ka tinan ikus sira husi dékada 80. Foku prinsipal husi direitu ida ne’e makba liu direitu sira ba solidariedade nian. Jerasaun direitu fundamental ida ne’e, mak iha ne’ebé, destaka kona-ba:
- direitu ba pás,
- direitu ba dezenvolvimentu ekonómiku,
- direitu ba ambiente saudável no ekilibradu,
- direitu ba rekursu natural sira, nst,.
Maske nune’e, ejizénsia ba direitu sira ne’e surje uluk iha rai sira bé dezenvolvidu lós ne’e. Razaun ne’e tanba, iha parte ida, sira mak iha disponibilidade boot hodi halo refleksaun ba matéria sira ne’e. Iha sorin seluk, problema foun ne’e mak, ho dezenvolvimentu ekonómiku sei levanta mós kestaun sira hanesan destruisaun boot ba rekursu natural sira, iha ne’ebé fó prejuízu boot ba ambiente.
Tanba ne’e, iha Rai sira ne’ebé mak dezenvolvidu liu, mak ema sira iha ne’ebá ne’e konsege to’o ba iha konkluzaun husi modelu dezenvolvimentu ekonómiku ida bé ohin loron uza ne’e. Tanba sira-nia dezenvolvimentu ne’e provoka, problema ekolójika sira hanesan:
- poluisaun,
- greenhouse effects,
- udan ásidu,
- kamada ozonu nian sai ku’ak, nst.,
Konsekuénsia sira hanesan ne’e, diminui tebes sidadaun sira-nia kualidade moris nian no fó kauza ba ekilíbriu ekolójiku. Ho forma hanesan ne’e, iha situasaun dezastroza sira ba ambiente no ba saúde nian hanesan, asidente iha Chernobyl, Uniaun Soviétika iha tinan 1986. Dezastre hanesan ne’e mak provoka ema sira atu iha konxiénsia katak, dezenvolvimentu ekonómiku ne’e tenki kompatibiliza ho defeza ba ambiente no ba prezervasaun ba rekursu natural sira.
Presiza kumprende katak, rekursu natural sira ne’e bele mohu iha loron ruma. Planeta ida ne’e, apezarde, ninia dimensaun ne’e boot, maibé sofre ona erosaun boot ba rekursu natural sira. Ida ne’e, tanba de’it ema ninia hahalok iha aktividade industrial, ne’ebé deterioriza meiu ambiente no mós degradasaun ba ema rasik ninia kualidade ba moris nian.
Matenek nain sira-nia komentáriu
Isabel Rocha
Iha ninia obra naran “A Política Energética da Comunidade Europeia“, hateten katak elementu poluisaun nian ne’e sai nu’udar faktor ida ne’ebé tenki haree nu’udar kestaun ne’ebé relasiona ho enerjia no dezenvolvimentu. Nune’e, bele dehan nessesáriu tebes atu rekonsilia ambiente no dezenvolvimentu. Tanba ida ne’e mak presiza adjusta ema-nia aktividade sira ho lei natural sira, no karik ita hakarak evita dezekilíbriu ne’ebé labele fali atu hadi’a iha tempu ne’ebé naruk.
Ho sentidu hanesan ne’e mak, Komissaun ba Ambiente no ba Dezenvolvimentu ne’ebé mak ONU kria ona hodi estuda kona-ba problema sira iha ambiente nian no kreximentu ekonómiku nian. Iha ne’e sira introdús konseitu ida, ne’ebé mak ohin loron koñesidu ho naran dezenvolvimentu sustentável. No bazeia ba relatóriu husi Komissaun ida ne’e, país hotuhotu tenki introdús alterasaun sira iha ninia forma ba produsaun no ábitu sira ba konsumu nian. Sidadaun sira mós rekere atu iha komportamentu ne’ebé ho modu ida, hodi halo satisfasaun ba nessesidade ohin loron nian. Iha ne’ebé, sein fó risku ba jerasaun sira iha futuru oin mai, iha ne’ebé, sira mós sei iha nessesidade ne’ebé hanesan, ne’ebé, presiza mós atu halo satisfasaun ba uza rekursu natural sira ne’ebé mak disponível iha planeta ida ne’e.
João Joanaz de Melo no Carlos Pimenta
Autor João Joanaz de Melo no Carlos Pimenta iha sira-nia obra, O que é a Ecologia , ko’alia katak lori to’o mai konsekuénsia ikus ne’e. Ida ne’e signifika katak ita labele uza meiu no ambiente ba buat ne’ebé mak ita labele repara fali ka natureza rasik labele hadi’a fali.
Autor nain rua ne’e kontinua haktuir mós katak iha dékada 80 nian mak foin hahuu iha inísiu ba diálogu entre área ekonomia nian ho ambiente. Iha momentu ida ne’e, mak foin kria “kuadru” ida hodi bele konsagra, definitivamente, iha tinan 1987, popularizasaun ba konseitu dezenvolvimentu sustentável iha Relatóriu Bruntland nian. Relatóriu ida ne’e “konsagra definitivamente prinsípiu dezenvolvimentu sustentável no indissosiabilidade entre dezenvolvimentu ekonómiku no estadu ambiente nian ”.
António de Sousa Franco
Iha ninia obra “Ambiente e Desenvolvimento – Enquadramento e Fundamentos do Direito do Ambiente”, haktuir katak “atu dezenvolvimentu bele jere kualidade moris nian no laós de’it kuantidade bein sira nian, hodi nune’e, dezenvolvimentu ne’e tenki kria kondisaun sira ho médiu, no longu prazu nian ba ema-nia bein-estar (…), nia tenki iha no integra ba, ho forma multidimensional, ema rasik, iha ninia konjuntura, no ninia biosfera(…)”
Bele konklui katak ambiente mak sai faktor desizivu ne’ebé mak importante tebes ba iha ekílibriu ekolójiku ba rai nian. Iha sorin seluk, importante tebes mós atu assegura katak ema hotuhotu bele goza ambiente ne’ebé mak di’ak no ekilibradu. Tanba ne’e, defeza ba ambiente ne’e, halo parte ba interesse públiku. Ita bele haree iha KRDTL, espesialmente iha artigu 61º, ida ne’e konsagradu ona nu’udar direitu ba ambiente ne’e nu’udar direitu fundamental ida.

Leave a Reply