Fenómenu susesóriu ka susesaun liuhosi ema ruma nia mate, mak haree kona-ba destinu relasaun jurídika sira-nian hafoin sira-nia na’in mate. Iha sosiedade ne’ebé de’it, mosu pergunta kona-ba saida mak sei akontese ba relasaun jurídika sira ne’ebé halo parte ba ema ida hafoin nia mate. Fenómenu susesóriu halo parte ba prinsípiu fundamental Direitu Sivil nian ida mós.
Karik ema ida ninia debe no direitu ruma lakon tiha bainhira nia mate, sei hamosu problema barak: sira neʼebé debe buat ruma ba nia sei la presiza selu tan, sira neʼebé iha buat ruma ho nia mós sei hetan lakon saugati, no ema neʼe nia rikusoin governu mós sei bele reklama ka ema seluk ruma bele hadau. Ida-ne’e sei hamosu konfuzaun, konflitu, dezenkoraja ema sira atu tau matan ba saida maka sira iha. Portantu, ida ne’e kontra prinsípiu propriedade privada nian, iha ne’ebé ema ida bele sai na’in no proteje sira nia propriedade rasik.
Tanba ne’e mak mosu “susesaun”, katak bainhira ema ida ka liu mak asume direitu no devér ema matebian nian, sei hetan eransa ba sira-nia rikusoin (hanesan uma, osan, nst). Maibé iha buat sira ne’ebé pesoál tebes, hanesan direitu atu hetan asisténsia ai-han ka uza buat ruma ne’ebé temporáriu, ne’ebé remata automatikamente bainhira ema ne’e mate no la pasa ba ema seluk.
Istória Fenómenu Susesóriu nian
Tempu pré-istóriku
Desde tempu antigu kedas, regra sira kona-ba eransa nian kontrola hosi lei no kostume sira iha sosiedade nian, no la depende ba vontade hosi ema ne’ebé mate. Ida ne’e tanba rikusoin sira la’ós pertense ba ema ida de’it, maibé ba grupu família tomak. Xefe família nian tau matan de’it ba rikusoin sira-ne’e, hodi reprezenta grupu. Bainhira nia mate, rikusoin sira hela iha grupu família nian, no membru seluk, hanesan oan-mane ida, maka asume knaar hodi jere sasán sira ne’e.
Iha tempu romanu antigu no époka medieval
Iha Direitu Romanu, maski iha tempu antigu, ema iha direitu atu hili sé mak sei simu sira-nia propriedade liuhusi testamentu. Ida-ne’e diferente hosi tradisaun Jermániku, ne’ebé tuir ideia kona-ba propriedade fahe entre membru família sira. Matenek-na’in balu hatete katak ema romanu sira mós iha vizaun ida-ne’e kona-ba família tribál ida iha pasadu, maibé depois muda bainhira transforma ba sosiedade ida ne’ebé orientadu liu ba sidade. Karik ida-ne’e mak Konstituisaun Timor-Leste koloka regra sira kona-ba eransa iha artigu hanesan ne’ebé garante direitu ba propriedade privada, hodi hatudu oinsá kestaun rua ne’e iha ligasaun.
Ideia ida-ne’e katak rikusoin sira pertense ba grupu família nian kontinua to’o Idade Média iha Europa, liuliu entre povu Jermániku sira. Maibé, ho tempu, sai aseita katak ema ida bele deside, molok mate, ba sé maka sira nia rikusoin sei ba, uza testamentu. Maski nuneʼe, parte ida husi eransa neʼe nafatin garante ba família.
Kontestu Timor-Leste nian
Iha Timor-Leste, até ohin loron, tradisaun kostumeiru Timor nian (lisan) sei reflete sistema ida iha ne’ebé rikusoin no propriedade dalabarak haree hanesan pertense ba grupu família ka klaun envezde ba ema ida-idak.1 Hafoin ema ida nia mate, divizaun no transmisaun ba rikusoin sira-ne’e tuir regra kostumeiru ne’ebé ho objetivu atu mantein unidade no ekilíbriu iha família ka komunidade nia laran, dala barak liuhusi dezignasaun líder ka reprezentante sira atu administra rikusoin sira-ne’e hodi grupu nia naran. Vizaun koletiva ida-ne’e kona-ba propriedade, ne’ebé iha ligasaun kle’an ho valór bei’ala sira nian, influensia nafatin prátika susesaun nian iha Timor-Leste, maski ho mosu regra formál sira iha sistema legál modernu.
Relevánsia Direitu Sivil iha Susesaun
Maski nune’e, surjimentu ba Direitu Sivil nian komesa hetan relevánsia liuliu ba hirak ne’ebé mak konsidera katak dalabarak mós mosu disputa tanba hadau-malu sasán hirak ne’e no kostume mesak la bele atu rezolve. Kódigu Sivil (KSTL) rasik fahe ba libru lima, iha ne’ebé, ida ikusliu ne’e trata kona-ba suesaun. Tuir artigu 1890 títulu susesaun iha oin tolu mak hanesan: susesaun legal, testamentu no kontratu. Ho liafuan seluk, transferénsia patrimóniu nian sei halo tuir saida maka estabelese iha lei, iha testamentu válidu ka, iha kazu exesionál balu, tuir kontratu.
Ida importante ba ita atu aprofunda mak susesaun legál, no iha ninia laran fahe tutan ba oin rua, mak hanesan susesaun legal lejítimu no lejitimáriu. Lejítimu refere ba tipu ida ne’ebé bainhira matebian la husik hela liafuan ruma, nune’e, lei mak defini sé mak sei hetan ka susede iha ninia direitu no obrigasaun sira. Lejitimária fali mak bainhira, matebian, maske sei moris husik hela provizaun ruma, maibé la haketak tiha saida mak lei defini ona.
Aleinde susesaun legál, iha mós susesaun voluntária ne’ebé rezulta hosi testamentu ka kontratu (iha realidade ninia ezisténsia la barak hanesan tipu seluk). KSTL bandu, akordu ruma ba susesaun sira (haktuir iha art. 1892, no. 2), maski permite mós iha de’it situasaun ne’ebé nesesáriu duni atu akontese. Tanba ne’e, bele lei tipifika de’it ho modelu tolu:
- Susesaun lejítima;
- Susesaun lejítimária; no
- Susesaun testamentária.
Susesaun lejítima
Susesaun lejítima akontese bainhira autór susesaun nian la husik provizaun válidu no efetivu ba nia rikusoin sira. Nune’e, bolu susesór sira halo hosi klase sira, ho preferénsia fó ba sira ne’ebé ho grau besik liu duké sira ne’ebé mak dook liu, iha klase ida-idak nia laran (art. 1888 hosi KSTL). Klase ba erdeiru sira ka ema hirak ne’ebé merese atu hetan mak haktuir ona iha artigu 2000 husi KSTL nian, no ema hirak ne’e mak hanesan tuirmai ne’e:
- Kaben no oan sira;
- Kaben no asendente sira (inan-aman);
- Maun-alin sira no sira nia oan sira;
- Ema ho grau kolaterál sira seluk to’o grau dahaat;
- Estadu.
Kaben (la’en ka feen) normalmente halo parte iha klase dahuluk hanesan erdeiru. Maibé, karik laiha oan maibé iha inan-aman ka avó sira (bei’ala) ne’ebé sei moris, kaben-na’in sai parte ba klase daruak. Ema ida sei lakon ninia direitu ba eransa ne’e bainhira nia divorsiadu ona ka separadu legalmente iha momentu ema ne’e mate.
Susesaun lejitimária
Susesaun lejitimária halo parte ba susesaun legal ne’ebé refere ba parte eransa nian ne’ebé lei garante obrigatoriamente ba erdeiru balu, ne’ebé hanaran “erdeiru lejítimu”. Herdeiru sira-ne’e maka: kaben (la’en ka feen), desendente sira (oan sira, bei-oan sira) no asendente sira (inan-aman, avó sira). Membru família sira-ne’e iha direitu ba parte ida hosi eransa, maski matebian husik hela testamentu ida.
Kaben (feen ka la’en) iha direitu ba parte lejítima, ne’ebé maka parte obrigatóriu hosi eransa ne’ebé maka lei garante. Tuir art. 2022 KSTL nian, bainhira kaben ne’e la hadau-malu ho erdeiru sira seluk, nia parte lejítimu maka metade hosi eransa. Iha kazu kompete ho oan sira, tuir art. 2023, nu. 1 KSTL define, parte lejítimu kaben no oan sira nian maka tersu rua husi eransa, ho frasaun ida-ne’e mak sira sei fahe ba malu.
Karik matebian iha oan ida deit, parte lejitimu ne’e mak sasán sorin; karik ho oan na’in-rua ka liu, ida-ne’e maka tersu rua (art. 2023, nu. 2 KSTL). Bei-oan sira hetan eransa liuhosi reprezentasaun parte lejítimu ne’ebé sei rekai ba sira-nia inan-aman (art. 2024 KSTL).
- Forte liu iha área remota sira ↩︎

Leave a Reply