Ohin loron ita hotu uza mídia sosial hanesan buat baibain ida ona, maibé imi ruma imajina ka lae dezde horibaihira mak ema kria mídia sosial ne’e. Hakerek na’in sei lembra bainhira iha tinan 2012 de’it, iha Timor-Leste, ema ituan tebes mak koñese mídia sosial ne’e. Bainhira temi facebook ka friendster ka aplikasaun sira seluk ne’e kuaze hanesan koália hela termu deskoñesidu boot ida.

Ba primeira vez, iha tinan 1960 Universidade Illinois lansa sistema PLATO hafoin mak Control Data Corporation komersializa. Sistema ida ne’e fornese forma dahuluk husi média sosial nian bainhira halo inovasaun iha tinan 1973, ho forma ida Nota ka aplikasaun ida ba forum liuhusi mensajen, depois lansa tan TERM-talk, iha ne’ebé ninia opsaun ida kona-ba mensajen nian naran Talkomatic, ida ne’e mak online chat room primeiru nian iha mundu; maibé iha momentu ne’ebá ema ituan de’it mak iha priviléjiu ba asesu aplikasaun ida ne’e, inklui jornalista sira, ema sira ne’ebé envolve iha atividade crowdsourcing nian, jornal online sira, no eskritór bloge sira, no ida ne’e iha ona opsaun ba utilizador sira atu mensajen malu iha ne’ebé inklui de’it kriadór-nia kolega sira (inklui kolega eskola no serbisu nian).
Iha parte seluk iha ARPANET, ne’ebé primeira vez online iha tinan 1967, no iha fin husi dékada 70 nian dezenvolve tiha ona interkámbiu kultural ida ne’ebé riku tebes entre organizasaun non-governamenteal sira no komersiante sira liuliu iha ideia no komunikasaun iha área refere, ida ne’e komprova husi ezisténsia network etiquette (ka “netiquette“) deskritu iha tinan 1982-nia manual ida kona-ba komputasaun iha MIT-nia Laboratóriu ba Artificial Intelligence nian. ARPANET ikusmai evolui sai tiha ba Internet depoisde Vint Cerf, Yogen Dalal, no Carl Sunshine halo publikasaun ba espesifikasaun ba Transmission Control Protocol (TCP), RFC 675 (Specification of Internet Transmission Control Program) iha tinan 1974. Ida ne’e, sai fali fundasaun ba Usenet, ne’ebé Tom Truscott no Jim Ellis halo iha tinan 1979 iha Universdade Karolina Norte iha Chapel Hill no Universidade Duke, no ikusmai estabelese iha tinan 1980.
Nu’udar prekursór ba sistema bulletin board eletróniku (BBS) nian, koñesidu nu’udar Community Memory, estabelese iha tinan 1973. True electronic BBSs mai ho Computer Bulletin Board System iha Chicago, iha ne’ebé sai online iha loron 16 fulan fevreiru iha tinan 1978. Lakleur de’it, kuaze sidade boot barbarak iha BBS liu husi ida mak opera iha TRS-80, Apple II, Atari, IBM PC, Commodore 64, Sinclair, no komputadór pessoal sira.
IBM PC indtrodús iha tinan 1981, no subsekuentemente sai modelu ba iha komputadór sira hanesan Mac no PC ne’ebé ohin loron ita koñese no uza iha tinan 1980 nian. Modems barak, tuir kedas ho ferramenta ba telekomunikasaun espesializadu nian halo utilizador barbarak sai online iha tempu hanesan. Compuserve, Prodigy, no AOL mak empreza boot liu iha BBS nian no ida ne’ebé uluk muda an ba iha iha dékada tinan 90 nian. Entre tinan 1980 no 1990, empreza BBS nian iha de’it Norte Amerika mak total hamutuk liu rihun sanulu resin.
Forum ba mensajen sira (estrutura espesífika husi mídia sosial nian) mosu ho fenómenu ida BBS ne’e iha tinan 1980 to’o inísiu tinan 1990 nian. Bainhira World Wide Web (WWW, ka “the web”) komesa inkorpora ba iha Internet iha meadu tinan 1990 nian, forum mensajen sira muda hotu ba iha web nian, ho ida ne’e nia nakfilak an sai tiha Forum Internet, loloos ne’e tanba baratu ba ema idaidak atu asessu no meiu ida ne’e bele akumula ema barak iha tempu simultáneu di’ak liu fali kompara ho telco modem banks.
Teknolojia iha digital imaging no semiconductor image sensor nian fasilita dezenvolvimentu no popularidade mídia sosial nian. No mós teknolojia iha metal–oxide–semiconductor (MOS) semiconductor device fabrication, ida be to’o iha tamañu ida ki’ik hanesan micron no depois sub-micron durante tinan 1980 to’o 1990 nian, halo dezenvolvimentu iha NMOS (n-type MOS) active-pixel sensor (APS) iha Olympus iha tinan 1985, no depois complementary MOS (CMOS) active-pixel sensor (CMOS sensor) iha NASA ninia Jet Propulsion Laboratory (JPL) iha tinan 1993. Sensor ba CMOS halo aumentu ba produsaun kámara dijital nian no kámara telemóvel nian, iha ne’ebé populariza liután mídia sosial.
Iha tinan 1991, bainhira Tim Berners-Lee halo integrasaun husi hypertext software ho internet, nia kria buat ida oras ne’e ita hotu koñese ho naran ida World Wide Web, sai marka ba iha inísiu husi era modern nian iha katak era ida redi komunikasaun nian. Avansu ida ne’e fasilita formasaun ba komunidade online sira liuhusi ajudu ba iha grupu offline sira através husi utilizasaun weblog, list servers, no servisu email nian. Evolusaun ida servisu online ne’e hetan nia progressu husi kanál sira ba redi komunikasaun sira atu sai plataforma interaktivu ba redi interaksaun sosial liuhusi surjimentu Web 2.0 nian.
Mídia sosial ida loloos ne’e hahú iha meadu tinan 1990 nian bainhira teknólogu sira kria plataforma sira hanesan GeoCities, Classmates.com, no SixDegrees.com. Maske aplikasaun sira ba mensajen instante no chat ba iha kliente sira eziste ona iha tempu ne’ebá, SixDegrees úniku tebes tanba nia mak serbisu online primeiru ida ne’ebé dezignadu ba ema sira atu konekta uza sira-nia naran rasik. Ho ida ne’e hamosu karaterístika sira hanesan perfíl (profiles), amigu sira (friends lists), no afiliasaun escolar (school affiliations), halo nia sai “sítiu redi sosial nian ba dahuluk “ haktuir CBS News. Plataforma ne’e nia naran hetan inspirasaun husi konseitu ida grau neen ba separasaun nian (six degrees of separation), iha ne’ebé sujere katak ema idaidak iha planeta ne’e iha de’it koneksaun nain neen husi ema seluk.
Iha inísiu tinan 2000 nian, plataforma mídia sosial nian komesa sai koñesidu liután, haree de’it hanesan Friendster, Myspace, Facebook, YouTube, Twitter, nst. Bazeia ba rezultadu peskiza ida nian iha tinan 2015 hatudu katak ema iha mundu gasta sira-nia tempu 22% nian ba iha redi sosial sira, ida ne’e sujere mós katak popularidade husi mídia sosial nian ne’e tanba smartphone sira kuaze hotuhotu adopta ona redi sosial sira. Iha janeiru tinan 2023 de’it, kuaze ema hamutuk 4.76 billaun mak uza mídia sosial iha mundu, ne’e korresponde ba porsentajen 59.4% total husi populasaun global nian.
Ideia ida katak mídia sosial sira simplesmente definidu husi sira nia kualidade atu halo ema hamutuk ne’e kuaze ladún loos, ida ne’e tanba fundamentalmente iha teknolojia sira seluk hanesan telegrafu no telefone mós bele konsidera nu’udar mídia sosial. Tanba termu ne’e ladún klaru, entaun ema sira refere mídia sosial ne’e ho naran sira hanesan redi sosial ka serbisu redi sosial nian iha meadus tinan 2000 nian.
Bazeia ba iha publikasaun siéntifiku iha tinan 2015 halo ona revizaun ba iha literature koñesidu sira iha área oioin no identifika ona karaterístika oin haat iha serbisu mídia sosial nian:
- Aplikasaun internet sira ne’ebé bazeia ba Web 2.0;
- Konteúdu ne’ebé jeneradu husi utilizadór sira;
- Autoperfíl ne’ebé kriahusi utilizadór sira; no
- Redi Sosial ne’ebé forma husi koneksaun entre perfíl sira purezemplu segidór sira no grupu sira.

Iha tinan 2019, Merriam-Webster define katak mídia sosial mak “forma ida husi komunikasaun eletrónika (purezemplu website sira ba iha redi social no microblogging nian) iha ne’ebé utilizadór sira kria komunidade online atu partilla informasaun, ideia, mensajen pessoal sira, no konteúdu sira seluk (hanesan fotografia no video sira).”
Maske iha variedade oioin ba serbisu redi sosial nian, jeralmente matenek na’in sira iha konsensu katak mídia sosial iha tipu hamutuk 13 hanesan tuirmai ne’e:
- Bloge sira (purezemplu Huffington Post, Boing Boing);
- Redi negósiu nian (purezemplu LinkedIn, XING);
- Redi sosial ba empreza nian (purezemplu Yammer, Socialcast);
- Forum sira (purezemplu Gaia Online, IGN Boards);
- Mikrobloge sira (purezemplu Twitter, Tumblr);
- Partilla fotografia sira (purezemplu Flickr, Photobucket);
- Revizaun ba produtu sira (purezemplu Amazon, Elance);
- Social bookmarking sira (purezemplu Delicious, Pinterest);
- Jogu sosial sira (purezemplu Mafia Wars, World of Warcraft);
- Sítiu ba redi sosial sira (purezemplu Facebook, Google+);
- Partilla video sira (purezemplu YouTube, Vimeo, Kakoak, Snapchat);
- Mundu virtual (purezemplu Second Life, Twinity).
Ohin loron, iha telemóvel sira kuaze ekipadu ho mídia sosial oioin telemóvel sira hanesan smartphones no tablet computers nian ne’e kuaze la iha ida mak la iha mídia sosial. Mídia sosial iha telemóvel ne’e útil tebes ba iha mobile marketing nian tanba bele kria, troka, ka halo sirkulasaun ba konteúdu jeradu husi utilizador sira iha ne’ebé bele ajuda empreza sira atu halo peskiza ba merkadu, komunikasaun no dezenvolvimentu relasaun sira. Mídia sosial iha telemóvel ne’e la hanesan ho mídia sira seluk tanba nia inkorpora pozisaun atual husi utilizador sira nian (location-sensitivity) ka pendénsia entre haruka no simu mensajen nian.
Infelizmente applikasaun sira hanesan whatsapp, telegram, line, wechat sira tama ba iha kategoria seluk ida maske iha mós karaterístika ne’ebé mídia sosial mós iha (sei sai tópiku ba publikasaun seluk).

Leave a Reply