Liafuan kultura ne’e ninia orijen mai husi Lian Latina “cultura“, iha ne’ebé relasiona ho liafuan “colere“, verbu ida ho signifikadu katak “kuda buat ruma” ka “haree buat ai-horis ruma ho kuidadu”. Termu ida ne’e ninia kontekstu istóriku liga ho agríkola, atu deskreve prátika sira atu kuidadu rai no mós ai-horis sira.

Ho tempu, liafuan ida kultura ne’e nakloke ba utilizasaun laós de’it refere ba iha ninia kontekstu orijinal maibé refere ba ema-nia aktividade sira iha kontekstu jeral. Uzu ba termu ida ne’e abranje ema-nia aspektu intelektual sira, artístiku sira, no sosial sira. Mudansa iha signifikadu ne’e reflete kedas katak ema konsidera importánsia laós de’it ba agrikultura no produsaun material sira maibé haree mós ba iha dezenvolvimentu intelektual, artístiku no sosial nu’udar parte fundamental ba moris iha sosiedade nian.
Kultura refere ba matenek ka koñesimentu, fiar, valor, kostume, komportamentu ka hahalok no prátika sira ne’ebé karateriza grupu sosial espesífiku ruma. Kultura akumula aspektu oioin husi moris nian ne’ebé inklui Lian, Arte, Relijiaun, Instituisaun sosial sira, Teknolojia, Kulinária, Moda ka hatais sira, no buat barak tebtebes sira seluk ne’ebé relevante ba ema-nia moris.
Kultura ne’e bele de’it transmite husi jerasaun ba jerasaun liuhusi dalan komunikasaun, observasaun no eksperiénsia. Kultura mós laós buat ida ne’ebé mak metin de’it nune’e, maibé sempre muda, no hetan influénsia husi faktor sira hansan istória, jeografia, ekonomia, no sosial. Grupu sosial sira iha rasik sira-nia tradisaun, ekspressaun artístika sira no forma interaksaun sosial sira ne’ebé kontribui ba iha identidade únika husi grupu refere. Presiza nota katak kultura laós limita de’it ba grupu étniku ka nasaun ruma, maibé bele eziste iha subgrupu, komunidade lokal sira, organizasaun sira no até iha eskala individual.
Kumpreensaun kona-ba kultura ne’e essensial tebes atu hatene diferensa entre ema sira, hodi promove toleránsia no diversidade, no fasilita komunikasaun ne’ebé di’ak iha mundu ida ohin loron nian.
Ideia ida mosu atu hakerek kona-ba definisaun kultura nian mai husi observasaun katak, ema sira dalabarak la konsidera katak ema sira seluk iha mós kultura, tanba de’it sira-nia parte iha kultura nune’e ka hanesan ne’ebá, hanoin ida ne’e laduun loos tanba ohin loron ema hotuhotu bele koñese termu ida kultura ne’e, tanba, termu ida ne’e utiliza husi matenek na’in famozu Romanu Antigu nian naran Cicero iha ninia obra Tusculanae Disputationes, iha ne’e mak nia hakerek kona-ba kultivasaun ba espíritu ka ho Lian Latina refere ba “cultura animi,” iha ne’e nia utiliza metáfora agrikultura nian hodi dezenvolve folozofia espíritu nian, no tuir nia, ida ne’e mak maneira ida di’ak liu atu atinje ema-nia dezenvolvimentu ne’ebé ideal. Matenek na’in modernu seluk ne’ebé mak populariza termu ida ne’e mak Samuel Pufendorf, maske refere ba iha ideia ne’ebé hanesan, matenek na’in ida ne’e la halo prezunsaun katak filozofia mak ema-nia perfeisaun natural, maibé nu’udar referénsia ba maneira sira atu ultrapassa ema-nia barbarizmu liuhusi buat hirak ne’ebé ema rasik kria, katak sai ema ne’ebé ema loloos.
Leave a Reply