Ita ko’alia kona-ba forma husi Estadu nian kerdizér ke ita ko’alia kona-ba Estadu-nia estrutura ka kompozisaun material ka oinsá Estadu ne’e organiza politikamente. Tanba ne’e presiza hatene katak, Estadu sira iha mundu ne’e oin rua de’it: Estadu Unitáriu no Estadu Federativu.
Iha Estadu unitáriu sira, fonte ba poder nian mak úniku ida de’it hodi atende ba iha povu sira iha territóriu tomak, halibur hamutuk kapasidade lejislativa, administrativa, polítika no kompeténsia konstitusional iha fatin ida de’it. Tipu Estadu ida ne’e la komporta subdivizaun interna sira. Baibain Estadu sira opta atu ezisti ho forma ida ne’e tanba razaun oioin, maibé razaun ida tamañu no aksessibilidade ne’e sempre sai razaun fundamental tanbasá sai Estadu unitáriu, no Estadu sira ne’e mak hanesan tuirmai ne’e:
- Afeganistaun
- Áfrika Sul
- Albánia
- Arménia
- Arábia Saudita
- Arjélia
- Aruba
- Angola
- Bangladekse
- Benim
- Bolívia
- Botsuana
- Brunei
- Bulgária
- Burkina Fasso
- Burundi
- Butaun
- Kabu Verde
- Kamaroins
- Kamboja
- Katar
- Kazaquistaun
- KSade
- KSile
- Xina
- KSipre
- Sidade Vatikanu
- Kolómbia
- Repúblika Kongo
- Repúblika Demokrátika Kongo
- Koreia Norte
- Koreia Sul
- Kosta Marfim
- Kosta Rika
- Kroásia
- Kuba
- Dinamarka
- Dominika
- Ejitu
- El Salvador
- Ekuador
- Eritreia
- Eslovákia
- Eslovénia
- Essuatíni
- Estónia
- Filipinas
- Finlándia
- Fransa
- Gabaun
- Gámbia
- Gana
- Jeórjia
- Granada
- Grésia
- Guatemala
- Giana
- Giné
- Giné-Bissau
- Giné Equatorial
- Aiti
- Ónduras
- Úngria
- Iémen
- Fiji
- Illas Marshall
- Illas Salomaun
- Indonézia
- Iran
- Irake
- Irlanda
- Islándia
- Izrael
- Itália
- Jamaika
- Japaun
- Jibuti
- Jordánia
- Laos
- Lezoto
- Letónia
- Líbanu
- Libéria
- Líbia
- Listenstaine
- Lituánia
- Luksemburgu
- Masedónia Norte
- Madagaskar
- Maláui
- Maldivas
- Mali
- Malta
- Marrokos
- Maurísiu
- Mauritánia
- Mianmar
- Mosambike
- Moldávia
- Mónaku
- Mongólia
- Montenegru
- Namíbia
- Nauru
- Nikarágua
- Nijéria
- Noruega
- Nova Zelándia
- Oman
- Paízes Baiksu
- Palau
- Panamá
- Papua-Nova Giné
- Paraguai
- Peru
- Polónia
- Portugal
- Kuaite
- Kénia
- Kirgistaun
- Kiribás
- Reinu Unidu
- Repúblika Sentru-Afrikana
- Repúblika Dominikana
- Roménia
- Ruanda
- Samoa
- Saun Marinu
- Santa Lúsia
- Saun Kristóvaun i Neves
- Saun Tomé i Prínsipe
- Saun Visente i Granadinas
- Seikseles
- Senegal
- Serra Leoa
- Sérvia
- Singapura
- Síria
- Somália
- Seri Lanka
- Suésia
- Suriname
- Tailándia
- Taiwan (Repúblika Xina)
- Tajikistaun
- Tanzánia
- Tksékia
- Timor-Leste
- Togo
- Tonga
- Trindade i Tobagu
- Tunízia
- Turkia
- Turkemenistaun
- Tuvalu
- Ukránia
- Uganda
- Uruguai
- Uzbekistaun
- Vanuatu
- Vietname
- Zámbia
- Zimbábue

Kontráriu husi Estadu unitáriu, Estadu federadu ne’e kompostu husi estadu (hakerek uza letr ki’ik ka minúskula) sira, iha pulverizasaun interna (no interdependénsia) ba poder no atribuisaun sira. Kapasidade Polítika, Administrativa no Lejislativas, fahe tiha entre kompeténsia husi entidade rejional oioin ne’ebé iha autonomia rasik maibé sempre serbisu hamutuk armoniozamente. Maske Estadu federadu ne’e fahe malun ka divididu ba iha parte barak, maibé la harahun sira-nia unidade nasional. Estadufederativu ne’e baibain iha tanba razaun jeográfika, istória, polítika, nst. no soberadnia total husi Estadu nian implika husi entidade federativu sira ne’e, iha autonomia ba ezerse sira nia poder maske limitadu. Estadu Federadu sira iha mundu mak hanesan tuirmai ne’e:
- Alemaña konsisti husi estadu (ka länder) hamutuk 16; haree estadu Alemaña nian.
- Austrália konsisti husi estadu hamutuk 6 (inklui mós territóriu boot rua no territóriu eksternu sira seluk); haree estadu no territóriu Austrália nian.
- Áustria konsisti husi estadu (ka bundesländer) hamutuk 9; haree estadu Áustria nian.
- Brasil konsisti husi estadu hamutuk 26 (no distritu federal ida); haree estadu Brasil nian.
- Estadu hamutuk Federados Micronésia konsiste husi estadu hamutuk 4; haree Divizaun Estadu Mikronézia nian.
- Estadus Unidus konsiste husi estadu hamutuk 50 (inklui distritu federal ida no territóriu sira seluk); haree estadu sira iha Estadus Unidus nian.
- Índia konsisti husi estadu hamutuk 28 (no territóriu uniaun 7); haree estadu no territóriu Índia nian.
- Malázia konsisti husi estadu hamutuk 13 (no territóriu federal 3); haree estadu Malázia nian.
- Méksiku konsisti husi estadu hamutuk 31 (kapital ida); haree estadu Méksiku nian.
- Nijéria konsisti husi estadu hamutuk 36 (no territóriu federal ida); haree estadu Nijéria nian.
- Sudaun konsisti husi estadu hamutuk 25; haree estadu Sudaun nian.
- Venezuela konsisti husi estadu hamutuk 23 (inklui mós dependénsia federal 1 no distritu federal 1, haree Subdivizaun sira iha Venezuela.
Iha mós rai balun ne’ebé konstituidu husi estadu membru sira maibé la uza dezignasaun ida estadu ne’e purezemplu hanesan tuirmai ne’e:
- Arjentina uza sistema federal ne’ebé konsiste husi provínsia hamutuk 23 (no sidade autónoma ida); haree provínsia Arjentina nian.
- Béljika konsiste husi série ba komponente federadu ida; haree divizaun sira iha Béljika nian.
- Kanadá ninia sistema sistema federal, no kompostu husi provínsia 10 (no territóriu 3); haree provínsia e territóriu Kanadá nian.
- Emiradu Árabe Naklibur iha sisema federal ne’ebé kompostu husi emiradu 7; haee Emiradu sira iha Emiradu Árabe Naklibur.
- Etiópia uza sistema federal, iha ne’ebé kompostu husi kililox 9 (no sidade fretada 3);haree Rejiaun sira iha Etiópia nian.
- Irake iha sistema federal ne’ebé kompostu husi provínsia 18; haree Provínsia Irake nian.
- Pakistaun iha sistema federal ne’ebé kompostu husi provínsia 4 (no territóriu federal 4); haree divizaun administrativa sira iha Pakistaun.
- Rússia iha sistema federal ne’ebé kompostu husi sujeitu ka entidades federal 83 (sidade federal 2); haree subdivizaun sira iha Rússia.
- Suísa kompostu husi kantaun hamutuk26; haree kantaun sira iha Suísa.
Oinsá mak ita bele hatene katak Estadu ida unitáriu ka federadu? Fasil! Estadu hotuhotu iha konstituisaun, no iha kedas artigu dahuluk nian sempre iha definisaun kona-ba forma ne’ebé Estadu ne’e opta ba. Haree artigu 1, alínea 1 Konstituisaun R.D.T.L. nian, imi sei hetan liafuan ida unitáriu ne’e iha ne’ebá. Ezemplu seluk, hanesan Indonézia nian karik sira temi nune’e Negara Kesatuan Repúblik Indonesia, purtantu ne’e Estadu unitáriu ida, entretantu iha nian Brazíl fali República Federativa do Brazil, nst.
Se itaboot sira iha interesse atu lee publikasaun sira seluk bele klike iha artigu sira iha okos mai ne’e:
Leave a Reply