Saida mak klaun ka clan ka clã?

Etimolójikamente, Klaun mai husi liafuan gaélika clann, ne’ebé signifika “oan sira”, “desendénsia”, “projénie” ka “desendente sira”. Clannad fali mak forma ida husi liafuan clann, ne’ebé bele tradús mós katak “família“. Ho definisaun ne’ebé iha, afinal, Klaun ne’e iha Timor-Leste ita bele refere ba Uma-Lisan (konta ba organizasaun nian no laós refere ba uma fíziku). Se lee na’in sira familiar ho termu indonéziu nian ida marga entaun ida ne’e mak klaun ne’e.

Klaun katak ema lubuk boot ida ne’ebé desidi hamutuk iha grupu ida tanba parentesku ida de’it, no liña husi ida ne’e defini husi desendénsia ba bei-ala ida ne’e rasik. Maske termu ida ne’e eziste iha área sosiolojia nian, ida ne’e importante tebes iha Direitu tanba de’it katak bainhira ko’alia kona-ba organizasaun ema sira nian iha sosiedade no mós relasaun ho norma kostumeiru iha ne’ebé liga ba buat hirak ne’ebé essensial iha Direitu Sivíl hanesan naran, sasán, família no eransa.

Maske padraun ba konsanginidade (raan) obskuru ka ladún klaru, se membru sira rekoñese katak fundadór ba klaun nian ne’e ida de’it, ita bele refere ba bei-ala komún ida husi membru sira. Matenek na’in sira konsidera Klaun nu’udar subgrupu husi tribu no membru ba klaun nian normalente kuran husi rihun 7 to’o rihun 10.

Klaun balbalun eziste ho forma patrilinear, katak membru sira sura husi liña mane nian; lalika bá dook, iha Timor-Leste de’it barak tebes mak eziste ho forma ida ne’e, purezemplu lisan ema Mambae, Kemak, Makasa’e, Fataluku, Tokodede, Dawan, nst. Forma ida seluk fali mak matrilinear; katak membru sira sura husi liña feto nian, purezemplu haree de’it forma ne’e iha lisan ema Tetun Terik no Bunak sira nian, iha Timor-Leste.

Iha kultura no situasaun sira seluk, klaun ida bele signifika katak grupu sira ne’ebé bazeiadu ba parentesku, ida ne’e hanesan mós ho tribu no banda sira. Bainbain karaterístika úniku husi klaun mak nia mak parte menor husi sosiedade ka tribu ka Estadu ida. Purezemplu klaun sira iha Irlanda, Eskósia, Xina, no Japaun, iha ne’ebé eziste nu’udar grupu husi parentesku ne’ebé ezisti iha sira-nia nasaun laran. Maioria husi klaun sira pratika sistema eksógamu, katak sira ho sira labele hola malun fali, klaun sira nomralmente iha líder, purezemplu xefe, matriarka ka patriarka, iha Timor-Leste, ita koñese ho termu lia-na’in. Klaun ne’e sei halo parte integrante iha maior parte husi familia tradisional timoroan sira nian, tanba ne’e ita labele hasees nia importánsia iha Direitu, bainhira Direitu rasik konsidera Kostume (iha ne’ebé klaun sira bazeia ba) nu’udar fontes imediata husi Direitu nian, ida ne’e refere ba saida? ida ne’e refere ba kostume hotu-hotu ne’ebé la kontra lei ne’ebé sei nafatin pratika husi ema timoroan sira, purezemplu kaben ho sistema barlake; naran ba oan sira; adopsaun; propriedade uma lisan nian hanesan sasán lulik sira, rai, bee matan, ai-horis sira, nst.

Leave a Reply