Saida mak Kostume?

Liafuan ida kostume ne’e ninia origem mai husi Lian Latina, “consuetudo“, ne’ebé signifika katak “ábitu” ka “tradisaun”. Termu ida ne’e influensia lian barbarak, liuliu lian Europeu sira, inklui Lian Portugés, ne’ebé refere ba “costume” ho ninia signifikadu la sees dook husi signifikadu original iha Lian Latina; Lian Tetun mós adapta termu ida ne’e ho referénsia ne’ebé hanesan. Husi liafuan kostume, refere mós ba termu sira seluk hanesan: konsuetudinária (refere ba kostume), kostumeiru (refere ba kostume), kostumadu (lia-at iha Lian Tetun nian ne’ebé refere ba hahalok ne’ebé ema ida halo beibeik), nst.

Kostume definidu nu’udar prátika sosial ne’ebé konstante no reiteradu, ne’ebé akompaña ho sentimentu ka konviksaun ida ne’ebé obrigatóriu husi norma ne’ebé mak relevante ba prátika ne’e.

Prátika sosial ne’ebé konstante no reiteradu katak: hahalok ka konduta ne’ebé akontese beibeik iha sosiedade no laós buat ida ne’ebé mosu dala ida de’it, maibé nu’udar prátika ne’ebé abitual no regular. Akompaña ho sentimentu ka konviksaun katak: kostume envolve mós dimensaun emosional ka kognitivu, iha ne’ebé ema ne’ebé kesi an ba kostume refere pratika, laós deit tanba ábitu, maibé tanba mós iha sentimentu ida katak hahalok ida ne’e mak buat di’ak atu halo ka tanba fiar katak prátika ne’e importante. Obrigatoriedade husi norma ne’ebé mak relevante katak: iha sentidu obrigatóriu ida ne’ebé relevante ho kostume, tanba ema hirak ne’ebé partisipa iha prátika sosial refere, senti katak iha norma ka regra ne’ebé orienta sira atu tuir kostume ida ne’e.

Kostume iha elementu rua mak hanesan: corpus no animus:

  • Corpus: Ida ne’e mak elementu material kostume nian, katak, prátika ne’ebé reiteradu no abitual, ho durasaun ida ne’ebé mak naruk, husi padraun de konduta ida ne’ebé implisitu ba iha norma refere.
  • Animus: Ida ne’e fali mak elementu psikolójiku husi kostume nian, katak, refere ba konviksaun atu hakruuk ba regra jeral, abstratu, no obrigatóriu, ne’ebé ema sira halo parte no pratika ba.

Kostume sai mós nu’udar fonte Direitu nian ida aleinde Lei. Maibé iha parte seluk, diferente ho Lei, kostume laós kria husi órgaun estadual lejislativa ruma maibé rezulta husi uzu jerál ne’ebé ita la hatene kria dezde horibaihira, sé mak halo no ninia durasaun ne’e to’o bainhira.

Tuir matenek na’in Pires de Lima no Antunes Varela defini katak “(…) Kostume ne’e, husi ninia natureza ba formasaun nian, besik liu ba nessesidade vida real nian no konsepsaun sosial ne’ebé prevalese liu iha komunidade kompara ho lei. Enkuantu lei sempre reprezenta produtu, ida ne’ebé maizoumenus arbitrariu, husi legislador sira-nia vontade no matenek, kostume ninia elaborasaun mai diretamente husi komunidade, liu husi prosesu ne’ebé neineik no konstante.”

Iha Timor-Leste, artigu 2, alínea 4 Konstituisaun RDTL nian prevé katak: Estadu rekoñese no valoriza norma no lisan rai-Timór nian ne’ebé la’ós kontra Lei-Inan no mós lejizlasaun seluk tan ne’ebé ko’alia kona-ba direitu ne’ebé mai husi lisan no toman. Portantu, Estadu rekoñese no valoriza norma no lisan Timor-Leste nian atu nune’e bele prezerva no promove eransa kultural no tradisaun nasaun nian liuhusi integrasaun tradisaun lokal iha estrutura legal sira. Maske nune’e garante mós katak prátika sira ne’e respeita prinsípiu fundamentál ne’ebé estabelese iha lejislasaun sira ne’ebé vigora hela, se norma no lisan sira kontra fali Konstituisaun ka legislasaun espesífiku sira, Estadu la rekoñese ida. Porezemplu kazamentu barlakeadu monogámiku iha Kódigu Sivil artigu 1478º, ida ne’e komprova katak Estadu rekoñese kazamentu ne’ebé halo tuir uzu no kostume rejiaun determinadu ruma nian, maibé taka dalan ba kazamentu ne’ebé ninia prinsípiu kontra Kódigu Sivil rasik, maske kostume refere obriga katak tenki hanesan nune’e dunik, hanesan kaben ho ema liu ida iha tempu ne’ebé hanesan (poligamia), kaben ho ema ne’ebé idade menor liu tinan 16, ka iha ezemplu barbarak seluk ne’ebé prinsipalmente la tuir rejime kazamentu ne’ebé Kódigu Sivil estabelese.

Iha ezemplu barak tebes ne’ebé mak ninia modu ne’e kuaze hanesan, maibé tuir prinsípiu, Estadu só rekoñese no valoriza kostume hirak ne’ebé laó tuir Konstituisaun no lei sira.

Se itaboot sira iha interessadu hakarak lee kona-ba publikasaun sira seluk, bele klike iha artigu sira iha okos ne’e:

Leave a Reply