Saida mak Pólis?

Saida mak Pólis? Bainhira rona liafuan Metropólis, Polítika, Polítiku, Polísia, Kosmopolitanu no Jeopolítika karik labele haluha, liafuan abut husi liafuan sira ne’e mak pólis ne’e. Pólis ka πόλις (forma plural nian mak poleis ka πόλεις) mak modelu husi sidade sira ne’ebé ezisti iha tempu Grésia Antiga nian, pólis bele mós bolu nu’udar Sidade-Estadu (ezemplu konkretu iha tempu agora nian mak atu hanesan Estadu Singapura, Vatikanu, nst maibé iha tempu ne’ebé la hanesan). Poleis, ne’e definidu nu’udar maneira ida atu moris iha sidade iha ne’ebé sai baze ba sivilizasaun osidental nian, nia sai elementu ida ne’ebé mak fundamental tebes, no bainhira ko’alia katak ema ne’e “animal polítiku” karik, refere kedas ba mekanizmu ne’ebé ezisti iha pólis-nia laran. Komunidade organizadu ida ne’e forma husi sidadaun sira (iha Lian Gregu bolu naran “πολίτικοι” ka “polítikoi“), ida ne’e refere ba ema sira ne’ebé moris iha Sidade-nia laran, sidade ida e’ebé livre, hanesan ho sidade sira seluk no entre sira, sidade idaidak kria rasik sira-nia governu.

Mapa atual Grésia no Turkia, iha ne’ebé uluk Pólis sira lokaliza ba. Bele haree katak pólis barak tebes mak ezisti iha tempu ne’ebá.

Matenek na’in sira konsidera katak pólis ezisti tanba aspetu jeográfiku, tanba Grésia mesak nakonu ho foho, ne difikulta tebes komunikasaun no ho ida ne’e izola komunidade sira, tanba ne’e mak ikusmai sai tiha barak no oioin hanesan ne’e. Iha mós fatór seluk, purezemplu sivilizasaun ne’ebé antes ne’e mosu tiha ona, hanesan sivilizasaun misénika, bainhira sivilizasaun ne’e rahun, ema sira buka fatin ne’ebé di’ak para atu hela ba, depois, atu proteje sira-nia an husi grupu seluk-nia atake, entaun sira desidi hela hamutuk, husi prosesu ida hela hamutuk ne’e, matenek na’in sira hanaran sinesizmu, iha ne’e área ki’ik sira identifika ho sentru ida, purezemplu iha rejiaun Átika nian, sira-nia sentru mak sidade Aténas (iha ne’ebé oras ne’e sai mós Grésia moderna ninia kapitál).

Pólis normalmente forma husi, Akrópole ida, Ágora ida, Khora ida no Ástey (zona urbana) ida. Akrópole korresponde ba fatin ida ne’ebé ás liu iha sidade, iha ne’e sira harii templu sira dedika ba sira-nia maromak sira. Ágora mak fatin ida ne’ebé públika ba komunidade nian, iha ne’e mak merkadu, assembleia no edifísiu públiku sira iha ba, ka prasa prinsipál (uluk liu, iha tempu Portugés sidade Dili, konsidera nu’udar prasa iha Timor). Khora fali korresponde ba parte agríkola nian, iha ne’ebé ema kuda ai-hán no to’os na’in sira hela ba. Ástey fali mak “sidade” husi pólis nian, ka parte urbana fatin ne’ebé ema barak hela ba.

Moris iha pólis bele fahe ba esfera rua:  esfera privada, iha ne’ebé refere ba rikusoin sira, ba kazamentu, ba família iha ne’ebé ekspressa liuhusi sira-nia moris iha sira-nia uma sira; esfera seluk nian mak esfera públika, ida ne’e expressa liuhusi espasu públiku urbanu (ka polítiku, ida ne’e tanba refere ba pólis) no ninia instituisaun sira, iha ne’ebé kontribui ba regra sira iha sidade laran ninia (instituisaun sira ne’e mak ikusmai ita hotu kuñese ho termu ida naran instituisaun polítiku sira ne’e). Maske nune’e esfera idaidak la narnaran kahur ba malun, katak sira tau assuntu privadu nian ketak husi diskusaun públika sira.

Konseitu ida sidadania ne’e mai husi kedas ne’ebá, tanba ema sira ne’ebé moris iha pólis laran sei refere ba nia an nu’udar rainain husi fatin ne’e, purezemplu ema sira ne’ebé moris iha Aténas nunka ko’alia katak nia moris iha Aténas maibé nia sei dehan nia Ateniense ida. Ida ne’e hatudu katak membru sira-nia relasaun pessoal ho pólis ne’e metin tebes no pólis ne’e laós de’it katak territóriu ida maibé nu’udar komunidade ida.

Poleis ezisti ho karáter oioin, maske nune’e sira iha instituisaun polítika tolu ne’ebé komún: primeiru mak assembleia popular, konsellu aristokrátiku no majistradu sira. Órgaun sira ne’e bele iha naran ne’ebé la idéntiku purezemplu iha Aténas Assembleia nian naran tiha Eklézia, Konsellu nian sira hanaran Areópagu (bazeia ba fatin ida ne’ebé sira sorumutu ba – signifika katak ” Laletek Ares Nian”) no majistradu nian sira hanaran Arkontes. Entretantu iha fali Esparta (Aténas-nia rival) naran ne’ebé sira uza ba assembleia mak Ápela; konsellu mak Gerúzia, no majistradu nian mak Éforus. Maske nune’e, poleis sira seluk iha naran ne’ebé mak la hanesan mós.

Plataun (Aristóteles ninia mestre) analiza kona-ba polis iha ninia obra Repúblíka, ho títulu ida naran, Πολιτεία (Politeia), iha ne’ebé mai husi liafuan polis ne’e rasik. Plataun konsidera katak forma husi governu ida ne’ebé mak di’ak liu mak ida ne’ebé lori ba ema hotuhotu ninia di’ak. Liurai Filózofu mak governante ida ne’ebé di’ak liu tanba nu’udar filózofu nia hatene di’ak liu saida mak Forma husi buat ne’ebé mak di’ak. Plataun fó ezemplu ida iha ne’ebé nia kompara Estadu nu’udar ró ida, no Liurai Filózofu mak dulas ró ne’e ninia volante, no nu’udar ró ida, liurai ne’e sei lori ba dalan di’ak.

Elementu báziku husi polis nian mak hanesan tuirmai ne’e:

  • Iha karáter sira hanesan Auto-governasaun, autónomu, no independenti;
  • Ágora;
  • Akrópole;
  • Planu urbanu ne’ebé sofistikadu iha asesu, arkitetura, no planu seluk nian ba fatin públiku, relijiozu no privadu nian (Planu Hippodamianu nian);
  • Templu, altar, no fatin sagradu sira ne’ebbé dedika ba maromak protetór husi sidade ne’e rasik; polis idaidak iha ninia festival no kostume rasik;
  • Jináziu;
  • Teatrus;
  • Moru ka Lutu ne’ebé konstroi husi fatuk ho funsaun atu proteje husi invazór sira;
  • Moeda sira: prodúz duni kedas iha sidade ne’e, no moeda ne’e sempre lori símbolu husi sidade ne’eé nia prodús ba;
  • Kolónia sira normalmente ema ida ho títulu oikistes husi metropolis nian mak sei responsável ba harii;
  • Vida polítika: ida ne’e la’o iha Eklezia, no maioria husi poleis sira pratika demokrasia direta.
  • Publikasaun ba Estadu ninia funsaun: lei sira, dekretu sira, no konta fiskál, julgamentu ba kazu krime no sivíl sira mós halo iha públiku. Sinesizmu: signifika katak sidade ne’e absorve ema sira husi área ne’ebé besik, no inkorpora sira tama ba iha polis.
  • Klase Sosial sira no sidadania: Habitante husi pólis nian fahe ba tipu haat, iha ne’ebé sira-nia estatutu defini kedas bainhira moris mai:
    • Sidadaun sira ne’ebé iha priviléjiu legal no polítiku: sira mak mane adultu ne’ebé moris husi inan-aman ne’ebé mak sidadaun mós. Sira iha direitu atu vota, sai eleitu ba kargu ofisial ruma, no lori arma atu nune’e bele serbi bainhira iha situasaun funu.
    • Efebos ka sidadaun élite sira.
    • Sidadaun sira ne’ebé la iha direitu polítiku formal maibé iha asessu ba direitu sira seluk, sira mak feto no labarik sira, maske diskriminatóriu, ida ne’e tanba sira-nia interesse reprezenta husi sira-nia membru familia mane sira ne’ebé adultu ona.
    • Sidadaun husi poleis seluk sira iha ne’ebé hela iha pólis-nia laran (bele konsidera nu’udar sidadaun estranjeiru): maske moris mai livre, no privilejiadu iha sira-nia polis, sira la iha direitu polítiku iha sira-nia fatin rezidénsia atual.
    • Eskravu ka Atan: sira sai nu’udar propriedade ba sira-nia na’in, sira la iha priviléjiu ruma aleinde direitu ruma ne’ebé sira-nia na’in fó bá ka hasai fali husi sira.

Tanbasá mak buat barak tebes mai husi Grésia antiga? ne’e tanba sira gosta tebes halo diskusaun no investiga buat oioin no sira mós konsege husik hela ideia barak ne’ebé sira konsege prezerva liuhusi obra eskrita no obra oioin sira seluk ne’ebé sei nafatin iha relevánsia iha mundu ohin loron nian. Oinsá lee na’in sira, hakarak kontribui buat ruma? bele haruka imi-nia sujestaun iha koluna komentáriu nian.

Leave a Reply