Saida mak Bein-Estar?

Bein-Estar, mai husi lia Portugés bem-estar, mak valór prudensial ka kualidade moris nian, ida ne’e refere ba saida mak intrinzikamente valorozu relativa ba ema ida. Purtantu, ema ida-nia bein-estar ne’e katak buat di’ak ida ba ema ida ne’ebé la’o hanesan ho ema ne’e ninia interesse rasik. Bein-estar bele de’it refere ba bein-estar pozitivu no mós negativu.

Iha sentidu pozitivu nian, dalabarak nia sai hanesan sasukat ba kondisaun laduun di’ak ne’ebé ema sira enfrenta. Ezisti termu ida “bein-estar subjektivu” ne’e katak oinsá ema sira eksperimenta no avalia sira-nia moris, jeralmente kalkula liuhusi kestionáriu sira. “Di’ak ka lae?” “Kondisaun moris oinsá?” “Buat hotu la’o di’ak?”

Dalabalu bein-estar ne’e oioin no lahanesan purezemplu bein-estar mental nian, bein-estar fíziku, bein-estar ekonómiku ka bein-estar emosional. Bein-estar oioin sira ne’e dalabarak interligadu ka iha relasaun ba malun. Hanesan ezemplu, bainhira ema ida di’ak hela ka rekupera husi moras ruma, fizikamente ida ne’e asossia mós ho ninia bein-estar emosional.

Purezemplu, bein-estar ekonómiku nian (mak refere ba iha rikusoin) asossia ho bein-estar emosional nian mezmuké iha situasaun sira hanesan iha pandemia de KOVID-19. Bein-estar dezempeña papel sentral iha étika, iha ne’ebé hotuhotu halo depende ba iha pontu ida ne’ebé ema ida di’ak ka la di’ak. Haktuir ema sira ne’ebé defende ideia ida bein-estarizmu nian, la iha valór umanu nian ida ne’ebé mak di’ak liu valór ida bein-estar ne’e.

Termu sira kona-ba bein-estar, prazer no felisidade ema sempre uza iha maneira ida ne’ebé kahur malun iha linguajen baibain nian, maske nune’e, sira ninia signinfikadu tenki haketak iha kontekstu tékniku iha filozofia no psikolojia. Prazer ne’e refere ba iha eksperiénsia ne’ebé ema ida senti di’ak no ida ne’e geralmente konsidera nu’udár. Aleinde ne’e, bele iha mós faktor sira hanesan saúde, virtude, koñesimentu ka realizasaun husi dezeju ruma. Felisidade fali, dalabarak konsidera nu’udár “eksperiénsia agradável ne’ebé mak boot tebtebes kompara ho ida desagradável ne’e” ka nu’udár estadu ida iha ne’ebé satisfasaun ba iha ema ida ninia moris ne’e kuaze kompletu, ka liafuan estrada ninian ema bolu dehan moris hakmatek (“hakma” se imi hakarak rona termu espesífiku nian) ne’e, no dalabarak ida ne’e konsideradu nu’udár bein-estar.

Matenek na’in sira hanesan Ryff no Keyes iha tinan 1995 propoin katak iha ierárkia ba dispozisaun sira ne’ebé liga ho bein-estar. Tuir sira, bein-estar ne’e bele haree husi faktor distintu neen, mak hanesan tuirmai ne’e:

  • “Autoaseitasaun”
  • Sensasaun ida atu iha “kontrolu ba ambiente“
  • Sensasaun ida katak atu “iha moris ne’ebé nakonu ho sentidu”
  • Buka “kreximentu pessoal”
  • “Relasaun sosial pozitiva sira”
  • “Autonomia”

Bein-estarizmu (welfarism) mak teoria kona-ba valor ida ne’ebé bazeia ba iha bein-estar. Teoria ida ne’e afirma katak, bein-estar mak buat úniku ne’ebé iha valor intrínsiku, ka ida ne’ebé mak di’ak dunik laós de’it nu’udár meiu ida ba sasán sira seluk. Autor balbalun konsidera bein-estarizmu nu’udár teze étika iha ne’ebé moralidade ne’e depende fundamentalmente ba bein-estar. Ho vizaun ida ne’e, bein-estarizmu bele mós kompromete ho afirmasaun ida konsekuensialista iha ne’ebé asaun sira, tantu polítika ka regra sira tenki halo avaliasaun bazei aba iha ninia konsekuénsia ne’ebé bele afeta ema hotuhotu ninia bein-estar.

Se itaboot sira interessadu hakarak lee publikasaun sira seluk bele klike iha artigu sira iha okos ne’e:

Leave a Reply