Saida mak Norma Jurídika?

Bainhira estuda kona-ba orden jurídika presiza hatene katak ida ne’e eksprime liuhusi norma jurídika sira; norma jurídika sira ne’e dirije ba ema-nia konduta iha sosiedade, konsitui hela ninia prinsípiu ba asaun no ninia kritériu ba sansaun.

Norma jurídika sira mai atu orienta ema ninia konduta sosial iha sentidu ida hodi respeitu ba valor no interesse sira ne’ebé orden jurídika koko atu proteje hodi kontribui ba koezisténsia pasífika ema-nian iha sosiedade.

Matenek na’in A. Santos Justo ko’alia katak “norma jurídika konstitui elementu fundamental husi Direitu, iha ninia funsaun atu ordena ema-nia konvivénsia. Maibé ninia sentidu ne’e laós unívoku1: tanba trata kona-ba dispozisaun, preseitu, lei sira no regra jurídika. Foti fali, definisaun ne’ebé matenek na’in Oliveira Ascensão nian kona-ba norma jurídika iha ne’ebé hateten katak norma jurídika ne’e nu’udar «kritériu ba kualifikasaun no desizaun ba kazu konkretu sira». La define norma jurídika nu’udar konduta tanba iha prátika nia sai fali norma retroaktiva2, norma sira ne’e hanesan kualifikativa de’it, norma sira ne’ebé prodús automatikamente ninia efeitu jurídiku sira, ka norma ne’ebé iha fali norma seluk ninia leten, no norma instrumental sira. Labele mós identifika norma jurídika nu’udar «fonte» iha ne’ebé intérprete sira bele foti: tanba nia mak «kriasaun ida ka, veíkulu ka instrumentu ida ne’ebé mak atu serve nu’udar mediador ba kazu ninia solusaun »”.

Norma jurídika sira jeralmente estruturadu, tuir elementu sira hanesan tuirmai ne’e:

  1. Previzaun: norma jurídika fiksa padraun sira kona-ba konduta ne’ebé regula situasaun típika iha moris nian, ka, kazu konkretu sira ne’ebé sei ezisti (previzível) iha ema-nia moris, nia kontein rasik ninia reprezentasaun ba iha situasaun futuru nian.
  2. Estatuisaun: mak preskrisaun husi efeitu jurídku iha situasaun ruma (ne’ebé iha ona previzaun)  se verifika, maka, nia mak konsekuénsia jurídika ne’ebé assosia ba verifikasaun ba faktu ne’ebé previstu iha norma ninia ipóteze.

Exemplu 1: Artigu 138º husi Kódigu Penal timorense nian prevé katak “Se mak oho ema seluk sei punidu ho pena prizaun tinan 8 to’o tinan 20.” Iha ezemplu ida ne’e Previzaun mak: “se mak oho ema seluk” no Estatuisaun mak: “sei punidu ho pena prizaun tinan 8 to’o tinan 20”.

Ezemplu 2: Artigu 63º nº1, al. a) da Lei nº 9/2003 katak “ema estranjeiru sira ne’ebé mak tama mai ka permanense ilegalmente iha territóriu nasional sei hetan ekspulsu husi territóriu nasional”, iha ezemplu ida ne’e Previzaun mak: “ema estranjeiru sira ne’ebé mak tama ka permanese ilegalmente iha territóriou nasional” entretantu ninia Estatuisaun mak: “sei hetan ekspulsu husi territóriu nasional”.

Exemplu 3: Maske nune’e bele mós ezisti estatuisaun antes previzaun fali. Ninia ezemplu mak artigu 154º, nº 2 iha Konstituisaun RDTL “Parlamentu Nasionál bele halo revizaun Lei-Inan liutiha tinan neen sura hosi data publikasaun ida ikusliu kona-ba lei revizaun nian.” Iha kazu ida ne’e ninia Estatuisaun mak: “Parlamentu Nasional bele halo revizaun Lei-Inan” no Previzaun: “liutiha tinan neen sura hosi data publikasaun ida ikusliu kona-ba lei revizaun nian”.

Ezemplu 4: Mak Artigu 118º husi Kódigu Sivil timorense nian “menor mak se mak ninia tinan seidauk to’o tinan sanulu-resin-hitu.” Iha ne’e, ninia Estatuisaun mak liafuan ida “menor” ne’e entretantu ninia previzaun mak: “se mak ninia tinan seidauk to’o tinan sanulu-resin-hitu”

Norma jurídika ninia karaterístika mak hanesan tuirmai ne’e:

  1. Ipotetisidade: katak norma jurídika sira só aplika de’it bainhira verifika ona faktu sira ne’ebé previstu iha ipóteze sira ne’ebé tau ona. A. Santos Justo hateten katak “efeitu jurídiku sira ne’ebé sai estatuisaun só bele prodús efeitu bainhira verifika ona ho situasaun ka faktu sira ne’ebé previstu; se la iha karik, norma jurídika ne’e sei la aplika. Ho nune’e, se verifika katak ema ruma, ne’ebé la ho kazu justifikativa, enrikese ho ema seluk-nia kusta, sei prodús efeitu jurídiku ba iha obrigasaun ida atu restitui saída de’it mak injustamente ema ne’e hetan, entretantu se la verifika katak ema ne’e halo enrikesimentu, entaun nia sei la halo restituisaun ida”
  2. Jeneralidade: katak norma jurídika sira dirije ba iha jeneralidade ida maizoumenus ba destinatáriu jeral ka ho liafuan seluk karik bele dehan la iha destinatáriu ka buat espesífiku ida maibé jeral. Kona-ba ida ne’e, A. Santos Justo hateten jeneralidade ne’e katak norma jurídika ne’e aplika ba ema sira ho kategoria abstrata no laós ba ema ida ka grupu ida iha momentu ida norma ne’e hetan elaborasaun. Mezmuké iha situasaun balu destina de’it ba ema ida, ida ne’e nafatin jeral tanba refere ba iha kategoria husi ema sira ne’ebé espesifikamente ezerse serbisu ruma iha momentu ruma. Ida ne’e mak ezijénsia husi justisa nian tanba prinsípiu igualdade ne’e konsagra katak norma sira tenki destina ba ema hotuhotu ho tratamentu ne’ebé hanesan iha situasaun ida hanesan.
  3. Abstrasaun: katak norma jurídika sira dixiplina kazu indeterminadu lubuk ida, ka kategoria ne’ebé maizoumenus jerla ba iha situasaun sira iha ne’ebé A. Santos Justo ko’alia nune’e katak norma jurídika sira la aplika ba kazu espesífiku maibé situasaun subsumível ba kategoria prevista lubuk ida ne’ebé indeterminadu. Tanba ne’e, preseitu singular no konkretu sira ne’ebé fiksadu ho sentensa ida iha Tribunal ka iha negósiu jurídiku ruma ne’e laós norma jurídika tanba trata kona-ba karaterístika ne’ebé laós pasífika: katak sei la iha ema ruma mak rekuza, invoka katak «faktu no situasaun sira ne’ebé previstu labele verifika lai », ida ne’ebé la iha mak purezemplu ho norma retroativu sira iha ne’ebé tuir ninia definisaun «la kompletu atu rezolve kazu sira iha futuru ne’ebé bele mosu».

Hirak ne’ebé la halo parte ba domíniu norma jurídika nian mak hanesan sentensa, dekretu, portaria ka despaxu ba nomeasaun ba ministru ka funsionáriu públiku, depaxu sira ne’ebé trata kona-ba regra partikulár sira nian no klaúzula negosial ka kontratual hirak ne’ebé estipuladu entre partikulár sira.

Oinsá ho itaboot sira-nia hanoin? se interessadu hakarak lee kona-ba publikasaun sira seluk entaun bele klike iha artigu sira tuirmai ne’e:

  1. Unívoku katak sentidu ida de’it ↩︎
  2. Retroaktiva katak apliksaun ba kotuk ka ba regra hirak ne’ebé iha ona iha passadu ↩︎

Leave a Reply