Saida mak Prinsípiu?

Prinsípiu orijalmente mai husi Lian Latina principiu iha ne’ebé signifika katak inísiu, fundamentu ka essénsia husi fenómenu ruma. Lian Latina ne’e, Lia-Portugés absorve, no ikusmai Lia-Tetun mós empresta no uza iha linguajen jurídiku sira.

Prinsípiu reprezenta valór ida ne’ebé orienta no regula ema nia hahalok iha sosiedade. Ita sempre rona, ema ruma iha prínsipiu, ida ne’e atu dehan katak ema ne’e halo buat ruma tuir saida mak nia moral ne’ebé nia fiar katak loos. Iha parte seluk, prinsípiu bele entende nu’udar kauza primária, orijen husi buat ruma, ka propozisaun fundamental.

Tanba prinsípiu ne’e mak orijen ka propozisaun fundamental, entaun, bele kestiona ka husu nia mai husi ne’ebé, ida ne’e aplika mós ba iha norma ba konduta sira, moral no mós legal.

Bainhira hakerek na’in sei tuur iha kadeira daruak iha kursu Direitu nian, momentu ne’ebá hetan serbisu ida atu buka hatene orijen moris nian iha mundu husi perspetiva filózofu antigu sira, entaun Mestre Pe. Júlio Crispím Ximenes Belo, ne’ebé hanorin matéria Filozofia no Lójika konsege lori estudante sira ba koñese filózofu sira ne’e ho sira-nia ideia. Ideia sira ne’e mak hanesan tuirmai ne’e: horiuluk iha sidade Miletu, iha sékulu VI a.K., filózofu sira hanesan Tales, Anaximandru no Anaxímenes ko’alia kona-ba prinsípiu (arché). Tales hatete katak prinsípiu mak bee; Anaxímenes fali dehan, mak infinitu ka laiha hún no rohan, ka indeterminadu (apeiron); no, Anaxímenes, dehan katak mak ar ka anin. Entretantu Pitagórikus, sira fali lae, sira dehan prinsípiu husi buat hotu-hotu iha mundu mak númeru, pois, ne’e tanba sira dedika sira-nia movimentu ba matemátika, sira (Pitágoras nia estudante sira) fiar katak “buat hotuhotu iha mundu ne’e mesak númeru de’it”.

Fila fali ba kestaun prinsípiu nian, eziste ka lae liafuan prinsípiu iha lia-tetun? Sim! Eziste, ba sarani kreente relijiaun katólika sira, hakerek na’in fiar katak sei lembra orasaun ida Glória iha lian portugés: Glória ao Pai e ao Filho e ao Espírito Santo. Como era, no princípio, agora e sempre. Ámen. Eziste orasaun refere iha lian tetun: Gloria ba Aman, ba Oan no ba Espiritu Santu, nu’udar hori uluk, oras ne’e, tinan ba tinan nafatin. Amen! Afinal, Tetun nu’udar liafuan litúrjiku sei prezerva hela signifikadu orijinal husi liafuan prinsípiu, iha ne’ebé refere ba hori uluk.

Iha Direitu Sivíl, iha prinsípiu hamutuk ualu, mak hanesan Rekoñesimentu ema nu’udar umanu no direitos ba personalidade; Autonomia privada; Responsabilidade sivíl; Boa fé; Konsessaun personalidade jurídika ba pessoa kolektiva sira; Propriedade privada; Relevánsia jurídika família nian no Fenómenu susessóriu. Materia Teoria Jerál Direitu Sivíl ne’e kada autór iha sira nia defeza rasik ba prinsípiu sira, balun temi sia entretantu balun seluk dehan iha ualu, no sira ne’ebé mak hakerek na’in mensiona iha leten mak tuir Mota Pinto nia definisaun. Iha publikasaun tuirmai, hakerek na’in sei eksplika prinsípiu sira ne’e ida pur ida. Maibé se hakarak ho maneira seluk bele mós assiste video ne’ebé hakerek na’in prepara ona iha link tuirmai ne’e:

Prinsípiu Sira Iha Direitu Sivíl

(klike iha leten)

Leave a Reply