Saida mak Interpretasaun ba Lei?

Interpretasaun mak parte ida husi temátika metodolojia jurídika nian, iha estudu Propedéutika Direitu nian, ida ne’ebé nia mak n’uudar momentu ba realizasaun konkretu ba Direitu nian. Liafuan ida interpretasaun ne’e, obviamente mai husi orijen Lian Latina “interpretatio,” iha ne’ebé mai husi verbu “interpretari,” katak “eksplika,” “tradús,” ka “hateten loloos.” Ho tempu, liafuan ida ne’e evolui ba iha “interpretasaun” iha lian oioin inkluindu Lian Portugés, hodi to’o mai ita uza mós iha kontekstu Timor-Leste nian iha Lian Tetun, no ninia entendimentu mak katak hahalok ida iha ne’ebé foti husi tekstu ne’ebé kontein norma jurídika hodi hatene sira nia signifikadu, sentidu, no abranjénsia (trata kona-ba saida de’it).

Importante tebes iha prosesu aplikasaun husi norma jurídika sira ba rezolusaun kazu konkretu iha moris lorloron nian. Norma jurídika hotuhotu laós klaru liu ona ne’e be la presiza halo interpretasaun.

Interpretasaun ba tipu sujeitus sira fahe ba oin rua, auténtika no doutrinal.

  • Interpretasaun auténtika mak interpretasaun ida ne’ebé lejizlador sira rasik, liuhosi, Lei interpretativa ruma, mak esplika ho karakter obrigatóriu kona-ba norma jurídika ruma ninia sentidu. Ida ne’e akontese iha ordenamentu jurídiku Timor-Leste nian,  espesialmente iha Lei No. 10/2003, 10 Dezembru, artigu 1 ho epígrafu ida “interpretasaun autêntika” no esplika sentidu husi artigu 1 Lei N.º 2/2002, loron 7 fulan Agostu.
  • Interpretasaun doutrinal fali mak interpretasaun ida ne’ebé fó husi kualkér ema tantu jurista ka laós. No ida ne’e ninia sanak sira mak hanesan:
    • Interpretasaun jurisidisional (fó husi tribunál iha prosesu, ho karakter obrigatóriu iha desizaun sira nia laran, nune’e iha influénsia obrigatóriu iha prosesu ne’ebé akontese);
    • Interpretasaun administrativa (fó husi administrasaun públika, ho karakter obrigatóriu iha desizaun sira nia laran, nune’e iha efikásia interna iha Administrasaun Públika);
    • Interpretasaun partikulár (fó husi kualkér ema ne’ebé, la ho karakter obrigatóriu);
    • Interpretasaun doutrinária rasik (fó husi jurista, ne’ebé la ho karakter obrigatóriu).

Iha Interpretasaun, eziste elementu sira, no elementu rasik mak dadus ne’ebé interpretador utiliza atu deskobre sentidu loloos no abranjénsia husi tekstu legál sira. Tradisionálmente, interpretasaun iha elementu rua:

  • Elementu gramatikál – norma ninia tekstu, ne’ebé konstitui pontu partída ba interpretasaun;
  • Elementu lójiku – fahe tan ba sanak sira hanesan:
    • Elementu istóriku (sirkunstánsia sira iha ne’ebé mak hamoris norma ne’e);
    • Elementu sistemátiku (oinsá koloka norma ne’e tama ba iha ordenamentu jurídiku);
    • Elementu rasionál ka teleolójiku (kria “ratio legis,” ka, razaun norma refere ezisti).

Iha interpretasaun, iha mós rezultadu husi interpretasaun, iha ne’e fahe ba sanak sira hanesan tuirmai ne’e:

  • Deklarativa – bainhira sentidu ka “espirítu” lei nian, hatudu liuhusi elementu lójiku, koresponde ho signifikadu ba nia liafuan (bele dehan saida mak hakerek ne’e hanesan kedas saida mak lejisladór sira hakarak);
  • Ekstensiva –  bainhira razaun ida ne’ebé norma nian, impoin atu aplika nia ba situasaun sira ne’ebé direta ka indiretamente inklui iha tekstu (aplikasaun ba norma nian, ra’ut hotu sira ne’ebé la ko’alia iha tekstu laran);
  • Restritiva – bainhira razaun ida ne’ebé norma nian nasaun impõe ba aplika nia ba situasaun sira ne’ebé inklui iha tekstu (só aplika de’it ba hirak ne’ebé inklui iha tekstu laran);
  • Revogatória – bainhira intérprete sira la aplika norma jurídika refere tanba kontein tekstu ne’ebé haree hanesan inválidu;
  • Enunsiativa – bainhira intérprete retira husi tekstu norma nian sentidu ne’ebé mak implísitu ka (husi nia rasik), ho baze iha argumentu lójiku sira hanesan argumentu kontráriu sira.

Se itaboot sira interessadu hakarak lee kona-ba publikasaun sira seluk, bele klike iha link sira tuirmai ne’e:

Leave a Reply