Saida mak Lei (iha sentidu restritu)?

Bainhira itaboot sira hatene ona saida mak lei iha publikasaun anterior nian, Lei ninia sentidu ida mak lei ho sentidu restritu ka limitadu ka estritu ka ekskluzivu. Ida ne’e refere ba Lei ne’ebé mai husi Parlamentu Nasional iha ninia ezersísiu ba poder lejislativu, nu’udar KRDTL prevé iha artigu 92º, 95º no 96º prevé. Portantu Lei iha sentidu restritu mak Lei ne’ebé ninia sentidu ne’e limita ninia sentidu ne’e espesífiku ba diploma ruma ne’ebé prodús husi órgaun soberanu ida Parlamentu Nasional nian ne’e de’it.

Lei iha sentidu restritu ninia prosessu ba formasaun mak liuhusi faze tolu mak hanesan Inisiativa lejislativa, Diskussaun no Aprovasaun no ikusliu mak Promulgasaun no Publikasaun.

  • Inisiativa lejislativa (karan hahú lei nian)

Haktuir artigu 97.º, n-º 1 KRDTL estabelese katak karan hahú lei nian pertense ba: Deputadu no Bankada Parlamentár sira liuhusi projetu de lei (inisiativa parlamentar); Governu liuhusi proposta de lei (inisiativa governamental), no ikusliu, doutrina hatama tan kategoria ida mak liuhusi grupu sidadaun eleitor sira ninia inisiativa.

Bainhira projetu ka proposta de lei ne’e entrega ona ba Parlamentu Nasional no aseitadu ona mak sei tau inskrisaun ba ordem do dia ka marka loron no oráriu Parlamentu nian, nune’e sei aprezenta ba Plenáriu hodi deputadu sira aprezenta proposta atu altera ka troka buat ruma (bele halo emenda ka substituisaun ka aditamentu ou até halo eliminasaun ba konteúdu ruma).

Proposta ka projetu de lei, bainhira admitidu ona, sei haruka ba komissaun permantente ne’ebé espesializadu, iha ne’ebé sira sei elabora pareser ne’ebé fundamentadu, depois sujere títulu ba substituisaun ka tekstu seluk ruma husi projetu ka proposta de lei ne’e ba iha Plenáriu.

Iha Plenáriu, tantu diskussaun no mós votasaun nian sei passa uluk ho jeneralidade (diskussaun ne’ebé inside kona-ba prinsípiu sira no sistema ba projetu ka proposta de lei idaidak no votasaun sei inside kona-ba diploma idaidak ne’ebé aprezenta ona) no, depois, liuhusi espesialidade (diskussaun ne’ebé sei haree ba artigu idaidak ne’ebé diploma hirak ne’e kontein, no votasaun sei haree ba artigu, númeru no alínea hirak ne’e ida pur ida), hotu tiha mak halo votasaun final no global.

  • Promulgasaun no Publikasaun

Promulgasaun mak aktu ida, iha ne’ebé Prezidente da Repúblika deklara katak diploma ida ne’ebé órgaun konstitusionalmente kompetente ida prodús, sei passa ka sai válidu nu’udar lei (art. 85º alínea a KRDTL). Prezidente da Repúblika, liuhusi Promulgasaun, ezerse ninia kontrolu jurídiku formal no material ba aktu hirak ne’ebé nia pratika ba poder lejislativa ninia ezersísiu.

Prezidente da Repúblika iha obrigasaun atu kumpri no defende Konstituisaun, tanba ne’e, bainhira aktu lejislativu sira haruka ba nia atu promulga, nia tenke, haree ba regularidade formal sira iha prosesu lejislativu nian no, iha sorin seluk haree mós se aktu hirak ne’e tuir preseitu Konstituisaun nian ka lae.

Presidente Repúblika bele uza ninia direitu ba veto (artigu 85.º, alínea c no artigu 88.º iha KRDTL), se nia konsidera katak medida lejislativu ruma ne’e inkonstitusional, nune’e nia sei la promulga, no efeitu husi ida ne’e mak medida lejislateiva refere sei la prodús kualkér validade tanba konsidera la ezisti. Bainhira Prezidente ezerse ona ninia direitu de veto, nia sei haruka atu halo apresiasaun foun ba diploma refere liuhusi mensajen ida ne’ebé fundamentadu (artigu 88º nº 1 KRDTL). Nune’e, Parlamentu Nasional sei konfirma fali liuhusi deputadu sira ne’ebé sei assume hela funsaun efetivu sira-nia votu por maioria absoluta, no iha momentu ida ne’e Prezidente da Repúblika tenki promulga iha loron ualu ninia laran, sura husi loron ida ne’ebé nia simu diploma ne’ebé prodús husi medida lejislativa refere (artigu 88º, nº 2 KRDTL).

Iha matéria hirak ne’ebé ejize maioria kualifikada, katak maioria simples de’it la natoon, entaun, sei presiza, maioria baluk-tolu rua (2/3) Deputadu sira-ne’ebé prezente, no tenke liu maioria absoluta Deputadu sira-ne’ebé aktivu hela (nu’udar artigu 88.º n.º 3 prevé).

Ikusmai, publikasaun mak meiu ida hodi lori lei ida ba indivíduo sira-nia koñesimentu, no husi momentu ida ne’e mai mak lei ida iha ninia ezisténsia jurídika. Lei sira sei publika iha Jornal Ofisiál, se lae mak sei la iha efikásia jurídika (artigu 73.º KRDTL).

Leave a Reply