Liafuan ida Lei ne’e ninia orijen etimolójika mai husi Lian Latina lex ne’ebé refere ba norma ka regra ruma ne’ebé regula sidadaun sira-nia hahalok no direitu (subjektivu). Ho tempu ne’ebé naruk, liafuan ida ne’e, adoptadu tiha iha lian oioin inklui Lian Portugés, iha ne’ebé ikusmai Lian Tetun absorve hodi refere ba regras no regulamentu legal sira. Husi liafuan lei, hamosu liafuan sira seluk hanesan lejislasaun, lejislativu, lejisladór, lejislatura, lisitude, legal, ilegal, lejítimu, lejitimidade, lejístika, ilísitude nst.
Lei mak Fonte Direitu nian ida ne’ebé mak imediata. Lei definidu nu’udr deklarasaun eskrita, solene husi norma jurídika ida ka norma jurídika lubuk ida ne’ebé mai husi autoridade kompetente.

Lei 2/2002, loron 7 fulan Agostu, ákona-ba interpretasaun ba Direitu vijente iha loron 19 fulan maiu tinan 2002 estabelese katak “lejislasaun vijente iha Timor-Leste iha loron 19 fulan maiu tinan 2002 nafatin mantein ein vigor ka nafatin vigora ho adaptasaun nessesária, no haree hotu ba hirak ne’ebé la hatudu katak kontráriu ho Konstituisaun no prinsípiu hirak ne’ebé nia konsagra”. Maske problemátika ituan tanba momentu ne’ebá Timor-Leste hasoru dezafiu barak tebes iha área Direitu nian, entaun Parlamentu Nasional desidi kria lei interpretativa foun (Lei 10/2003 loron 10 fulan dezembru) ne’ebé estabelese katak lejislasaun Indonéziu nian ne’ebé vigora ona antes loron 25 fulan outubru tinan 1999 nafatin prevalese ho termu ne’ebé previstu iha Regulamentu nº 1/1999 da UNTAET nian.
Nu’udar fonte Direitu nian ida, Lei N.º 10/2003, de 10 de Dezembru, estabelese iha nº 1 artigu 2º, katak “lei mak fonte imediata únika iha Direitu Timor-Leste nian”. Iha fali nº 3 iha artigu ne’ebé hanesan, iha ninia konsiderasaun, inklui KRDTL, lei sira ne’ebé emana husi Parlamentu Nasional no Governu no, supletivamente inklui mós regulamentu sira no diploma legal sira ne’ebé UNTAET prodús bainhira seidauk iha revogasaun, nune’e mós ho lejislasaun Indonézia nian hanesan artigu 1º estabelese.
Estadu goza poder distintu tolu mak hanesan, Poder Lejislativu, Poder Ezekutivu no Poder Judisial. Husi ezerzíziu ba poder lejislativu nian mak hamosu Lei (iha sentidu ida ne’ebé jeral), ne’ebé entendidu nu’udar norma jurídika ne’ebé Estadu impoin ba sosiedade. Entretantu, termu ida “Lei” ne’e bele dezigna ba buat oioin, tanba ne’e nia bele iha signifikadu ne’ebé oioin. Lei bele iha referénsia ba aspektu sira hanesan tuirmai ne’e:
- Ordenamentu jurídiku ida: hanesan Konstituisaun, iha ne’ebé prevé katak ema hotuhotu hanesan iha lei ninia oin (n.º 1 husi art. 16º KRDTL)
- Aktu lejislativu ruma (hanesan lei ka dekretu-lei): purezemplu iha artigu 144º nº 2 KRDTL nian, iha ne’ebé, prevé katak Lei mak hamosu impostu no taxa, ne’ebé estabelese nia insidénsia, benefísiu fiskál sira no kontribuinte sira-nia garantia.
- Aktu Parlamentu Nasional nian: hanesan saida mak akontese iha artigu 24º nº 1 KRDTL nian iha ne’ebé prevé katak limitasaun ba direitu, liberdade no garantia sei halo de’it tuir lei-oan atu bele fó protesaun ba direitu no interese konstitusionál ne’ebé hakerek iha Lei-Inan.
- Signfikadu ikus husi Lei nian bele mós refere ba Norma jurídika, iha kazu ruma iha ne’ebé ema uza termu lei aleinde referénsia ba ezemplu hirak iha leten ne’e.
Lei, aleinde iha referénsia ba signifikadu ne’ebé oioin, nia mós iha sentidu ne’ebé oioin mós hanesan:
- Lei iha sentidu amplu (luan ka jeral) iha ne’ebé refere ba diploma hotuhotu ne’ebé iha karáter jeral no imperativu ne’ebé mai husi órgaun estadual kompetente sira hanesan Parlamentu Nasional no Governu (ida ne’e ita ko’alia kona-ba lei sira, dekretu-lei sira, dekretu governu nian, nst; ka diploma hotuhotu ne’ebé kontein normas jurídika sira) no sentidu seluk nian mak sentidu restritu ida ne’e mak rezultadu husi ezersísiu lejislativu ne’ebé Parlamentu Nasional ezerse (ida ne’ebé Parlamentu Nasional halo).
- Lei iha sentidu material iha ne’ebé refere ba aktu normativu hotuhotu ne’ebé mai husi órgaun estadual kompetente maske la ezerse funsaun lejislativa maibé kontein regra jurídika ida no iha ne’e abranje lei sira nafatin, dekretu-lei sira, dekretu governu nian, diploma ministerial sira, despaxu normativu sira, nst., aleinde ne’e lei iha sentidu seluk mak lei iha sentidu formal iha ne’ebé nia refere ba diploma hirak ne’ebé mai husi Estadu-nia ezersísiu ba funsaun lejislativa nian hanesan lei konstitusional sira, lei oan sira no dekretu-lei sira.
Konstituisaun mak dezignadu nu’udar lei fundamental ka lei-inan, tanba konsagra no proteje direitu, garantia no dever fundamental sidadaun sira nian, no estabelese mós regra ba organizasaun no funsionamentu husi órgaun estadual superior sira ne’ebé ezerse poder lejislativu. Liuhusi konstituisaun mak, Estadu, estabelese regra sira ba kriasaun ba ninia aktu sira hanesan lei sira, iha ne’ebé labele kontra konstituisaun ne’e rasik no mós prinsípiu sira ne’ebé nia konsagra, se lae mak sei deklara inkonstitusional ba lei refere.
Lei konstitusional fali mak lei hirak ne’ebé iha atu halo alterasaun ba konstituisaun, ka ho liafuan seluk hanaran lei de revizaun. Maske nune’e, KRDTL la indika aktu normativu ruma ne’ebé rekere dehan tenki ho forma lei konstitusional nian.
Lei-oan iha fali mak diploma ne’ebé emana husi kualkér orgaun estadual sira ne’ebé ezerse poder lejislativu. Lei ida ne’e mak autoridade públika impoin atu salvaguarda sidadaun sira-nia direitu sira no mós garante katak ema hotu kumpri obrigasaun sira.
Leave a Reply