Ohin ita selebra Loron Internasional Lia-Portugés nian ka Lian Portugés ka Dalen Portugés; loron ida ne’e desidi tiha ona dezde tinan 2009, iha ámbitu Comunidade dos Países de Língua Portuguesa (CPLP) nian, ho objektivu atu promove sentidu de komunidade nian no pluralizmu husi ko’alia na’in lia-portugés nian. Lia-Portugés, ne’e rasik mak lian indo-europeia románika fleksiva osidental ne’ebé orijinalmente mai husi lian galego–portugés ne’ebé uza iha Reinu Galiza no Portugal parte norte nian. Bainhira Reinu Portugal harii iha tinan 1139 no ninia ekspansaun ba súl iha sekuénsia Rekonkista (funu entre kristaun hasoru musulmanu sira iha Peninsula Ibérika) nian, halo lia-portugés manán ninia prezensa iha rai sira ne’ebé konkista ona ba no ikusmai iha tempu deskobertu portugés sira nian, ba Brazíl, Áfrika no parte seluk sira iha mundu. Portugés ida uza iha tempu ne’ebá ne’e, natón de’it iha fatin ne’ebé ema portugés sira konkista ba no mós sira halo kontaktu ho ema governante lokal barak tebes ne’ebé iha poder iha momentu ne’ebá, nune’e ikumai bele influensia lian barak tebes, ezemplu ki’ik sira mak liafuan Obrigadu iha lia-tetun, Keju iha lia-indonéziu, Tempura iha lia-japonés, Buffalo iha lia-inglés, Maartol iha lian hindi, nst.

Iha faze primeiru husi istória Lian Portugés ne’e mak ita hatene ona katak nia moris iha rejiaun Galiza no Portugal parte norte nian, maske nune’e, Lian Portugés ne’e rasik bele dehan hetan influensia husi Lian Latin Vulgar ne’ebé introdús husi ema romanu sira, ba lian ida ne’ebé linguista sira hanaran substratu kéltiku–luzitanu, katak refere lian orijinal povu ibériku pré-romanu ne’ebé hela iha área ne’ebá (Tribu sira hanesan Galaiku, Luzitanu, Kéltiku no Kóniu). Ikusmai mosu Lian Latin Vulgar ne’ebé komesa ona diferente ho Lian Latina ida loloos ne’e, tanba ho períodu ida ne’ebé kleur, entaun lian orijinal sira komesa lakon no dialetu foun komesa eziste.
Faze daruak husi istória Lian Portugés nian mak bainhira komesa ona iha diferensiasaun ho Lian Románika sira seluk (rejiaun seluk sira ne’ebé prosesu assimilasaun ba Lian Latina kuaze hanesan) kuandu Impériu Romanu rahun, iha époka ida ne’ebé tribu bárbaru sira (Suevus, Vándalus, Búrius, Alanus no Vizigodus) halo invazaun iha sékulu V, iha ne’e mosu tan alterasaun fonétika ba lian portugés, ida ne’e ema haree husi obra sira ne’ebé hakerek iha rejiaun iha ne’ebé Lian Portugés eziste ba. Iha sékulu IX, Lian Portugés komesa uza iha dokumentu eskritu sira no bainhira iha ona sékulu XV nia iha literatura ne’ebé barak tebes los ona. Ema sira komesa hela hamutuk, no kahur malun, entaun bainhira iha Idade Média iha europa, Lian ida sei nafatin uza ne’e mak proto-galego-portugés.
Maske nune’e, iha tinan 711, ho invazaun ne’ebé ema Árabe sira halo ba iha Península Ibériku, mós introdús termu barbarak husi lian Árabe ne’ebé ohin loron sei eziste iha vokabuláriu Lian Portugés nian, haree de’it liafuan sira hahú ho al purezemplu alfáse, aldeia, alfaiate, azeite, nst (bele klike iha ne’e). Iha tinan 1297, bainhira Rekonkista finaliza, Liurai D. Dinis I iha Portugal, foti medida ida atu pratika lian portugés iha lejislasaun no sentralizasaun ba poder nian, ho nune’e, nia ofisializa tiha nu’udar lian ofisial iha Portugal. Durante Era Deskobrimentu nian, mariñeiru portugés sira lori sira-nia lian ba fatin dook husi sira-nia rain. Esplorasaun, tuir kedas ho tentativa atu koloniza rai sira ne’ebé deskobre ona ba Impériu Portugés, tanba ne’e mak Lia-Portugés dispersa iha mundu husi sékulus XV no XVI bainhira Portugal estabelese ninia Impériu Kolonial no Komersial (1415-1999) iha ne’ebé estende husi Brazíl, iha Amérika, Goa, iha Ázia (Índia, Makau iha Xina no Timor-Leste).
Oras ne’e, Brazíl no Portugal mak paízes sira ne’ebé uza Lian Portugés nu’udar lian primária, entretantu iha Portugal ninian kolónia antiga sira fali, uza nu’udar Lian Ofisial, rai sira hanesan, Mosambike, Angola, Kabu Verde, Giné Ekuatorial, Giné-Bissau no São Tomé no Prínsipe, iha Áfrika, no Timor-Leste, no Makau (Xina) iha Ázia. Aleinde ne’e, tanba razaun istórika no kultural, eziste mós komunidade sira iha ne’ebé ko’alia na’in sira uza Lia-Portugés, sira eziste iha Damão no Diu no iha estadu Goa (iha Índia), Malaka (Malázia), iha illa Flores (Indonézia), Batikaloa iha (Sri Lanka) e nas illas ABC iha Káribe.
Leave a Reply