Bazeia ba definisaun ne’ebé UNESCO hatuur iha glossáriu Institutu Internasional ba Planeamentu Edukasaun nian, katak lian ofisiál mak lian ida ne’ebé defini husi lei atu uza iha domíniu públiku. Iha mós definisaun seluk ne’ebé UNESCO hatuur, katak, lian ida ne’ebé utiliza iha kuadru atividade ofisial oioin sira hanesan lejislativa, ezekutiva no judisial sira husi Estadu soberanu ida ka territóriu ida.

Lian ofisial mak lian ida ne’ebé konsagra ona iha lei (tantu iha Konstituisaun ka iha Lei baibain sira), ka selae iha kostume rai ida nian ne’ebé adopta katak sei sai nu’udar lian ofisial ida. Razaun ba ezisténsia lian ofisial ne’e bele oioin depende ba razaun polítika, istória, ka tanba tratadu ka konvensaun internasional ruma, se lae tanba razaun prátika. Bázikamente lian ofisiál ne’e tenki lian ida ne’ebé utiliza iha rai refere, no iha mundu iha ezemplu oioin tanbasá lian ofisiál ne’e utiliza.
Iha númeru 1 husi artigu 13.º Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste nian prevé lian ofisial rua mak hanesan Tétun no Portugés. Lee na’in sira hanoin katak iha Timor-Leste mesak mak iha lian ofisial liu husi ida ka? Afinal rai barak tebes mak iha lian ofisial liu ida. Mai ita haree hamutuk to’ok lista ida tuirmai ne’e:
Afeganistaun uza lian ofisial rua mak hanesan Pastó no Persa (ka Dari).
Áfrika Súl mak rai ida ne’ebé ninia lian ofisial barak liuhotu iha mundu, iha ne’ebé mak hanesan, Afrikáner, Inglés, Ndebele, Xhosa, Zulu, Soto setentrional, Soto meridional, Tsuana, Suázi, Venda, no Tsonga.
Béljika uza lian ofisial tolu mak hanesan Alemaun, Neerlandés (ka Flamengo) no Fransés.
Iha Bielorrússia uza lian rua mak hanesan Bielorrussu no Russu.
Bolívia uza lian ofisial tolu, mak hanesan Español, Kíxua no Aimará
Bósnia e Herzegovina iha lian ofisial rua: Sérviu no Kroata
Burúndi uza Fransés no Kirúndi
Kamaroins iha lian ofisial rua: Fransés no Inglés
Kanadá mós iha rua: Inglés no Fransés
Komores iha lian ofisial rua Árabe no Fransés
Eritreia iha Tigrínia no Árabe
Essuatíni uza Suázi (ka Siswati) no Inglés
Filipinas uza lian ofisial rua mak hanesan Filipino (ka Tagalog) no Inglés
Finlándia iha lian rua mak hanesan Finlandés (ou Finés) no Sueku.
Guiné Ekuatorial uza lian tolu mak hanesan Español, Fransés no Portugés.
Haiti iha lian ofisial rua: Kréole no Fransés.
Illas Marshall iha lian rua: Inglés no Marshalés.
Índia iha lian ofisial lubuk ida, mak hanesan Hindi, Inglés, Telugu, Bengali, Marata, Támil no Urdu.
Irlanda uza Inglés no Irlandés (Gaéliku).
Jibuti iha lian ofisial rua mak hanesan Árabe no Fransés.
Lesoto iha lian rua Inglés no Sesoto.
Luxemburgu uza lian ofisial tolu mak hanesan Luxemburgés, Fransés no Alemaun.
Madagáskar iha lian ofisial tolu mak hanesan Malgaxe no Fransés.
Malta iha lian ofisial rua: Maltés no Inglés.
Niue uza lian Inglés no Niueanu.
Noruega iha lian ida de’it naran Noruegués maibé forma eskrita mak la hanesan ida naran bokmal ida seluk fali naran Nynorsk.
Nova Zelándia iha lian ofisial rua mak hanesan Inglés no Maori.
Papua Nova Giné uza lian ofisial tolu mak hanesan Tok Pisin, Hiri Motu no Inglés.
Paraguai iha lian Español no Guarani hanesan lian ofisial.
Peru uza lian Español no Kíchua (ka Quéchua) nu’udar lian ofisial.
Polinézia Franseza iha lian ofisial rua mak hanesan Polinéziu no Fransés.
Kénia uza lian ofisial rua, Inglés no Suaíli (Swahili).
Quirguistaun uza lian ofisial rua: Kirgiz no Russu.
Ruanda iha lian ofisial tolu, Kiniaruanda, Fransés no Inglés.
Samoa ko’alia lian ofisial rua mak hanesan Samoanu no Inglés.
Seicheles iha lian ofisial tolu mak hanesan Inglés, Fransés no Seixelense.
Seri Lanka iha lian ofisial rua: Singalés no Támil.
Singapura maske rai ki’ik maibé iha lian ofisial haat, mak hanesan Malaiu, Xinés Mandarin, Támil no Inglés.
Somália uza lian ofisial rua: Somali no Árabe.
Suísa iha lian ofisial haat, mak hanesan Alemaun, Fransés, Italianu no Romanxe.
Trindade no Tobago iha lian ofisial rua Inglés no Español.
Tuvalu iha lian rua mak hanean Tuvaluanu no Inglés.
Vanuatu uza lian ofisial tolu mak hanesan Bislama, Inglés no Fransés.
Vatikanu uza lian rua Italianu no Lian Latina.
Aleinde lian ofisial, iha mós termu ko-ofisial, katak lian ne’e koeziste ho lian ofisial ne’ebé iha ona, purezemplu hanesan tuirmai ne’e:
Áustria uza lian Alemaun iha nível nasional, maibé iha provínsia Karíntia lian Esloveno mak sai nu’udar lian ofisial, iha rejiaun Burgenland lian ofisial iha tan rua mak hanesan Kroata no Lia-úngaru.
Brazil uza Portugés uza iha territóriu tomak, Alemaun, iha munisípiu Pomerode, iha Santa Catarina; Italianu, iha munisípiu sira hanesan Bento Gonçalves, Caxias do Sul, Flores da Cunha, Nova Roma do Sul, no Serafina Corrêa, iha Rio Grande do Sul; Lia-pomerana, iha munisípiu sira hanesan Domingos Martins, Laranja da Terra, Pancas, Santa Maria de Jetibá no Vila Pavão (iha Espírito Santo); iha munisípiu Canguçu, iha Rio Grande Sul.
Eziste mos lian sira hanesan Hunsriqueanu riograndense, ne’ebé sai ofisial iha munisípiu sira hanesan Antônio Carlos (Santa Catarina) no Santa Maria do Herval (Rio Grande do Sul). Lian nativu sira mós hetan rekoñesimentu nu’udar lian ofisial, purezemplu Guarani, ne’ebé uza iha munisípiu Tacuru, iha Mato Grosso do Sul; Nheengatu, Baníua no Tukanu iha munisípiu São Gabriel da Cachoeira, Amazonas.
Dinamarka uza lian Dinamarkés (ka Danés) hanesan lian ofisial, maibé iha illas Féroe, lian ofisial mak Feroés (ka Feróiku) no iha Gronelándia fali, lian ofisial mak Gronelandés.
España uza lian Kastellanu (ka Español) nu’udar lian ofisial, maibé iha rejiaun Galiza, lian ofisial mak Galegu; lian Basku (Euskara), iha País Basku; Katalaun, iha Kataluña, Illas Baleares no iha Komunidade Valensiana (iha ne’ebé ema hanaran mós Valensianu) no Oksitanu, iha Vale Araun, Kataluña (iha ne’ebé ema hanaran mós Aranés).
Estadus Unidus iha Inglés, nu’udar lian ofisial iha Alabama, Alaska, Samoa Amerikana, Arkansas, Kalifórnia, Kolorado, Flórida, Jeórjia, Guam, Havaí, Illinois, Indiana, Iowa, Kentucky, Luiziana, Massachusetts, Mississippi, Missouri, Montana, Nebraska, Novu Hampshire, Karolina Norte, Dakota Norte, illas Marianas Setentrionais, Ohio, Oklahoma, Oregon, Porto Riku, Karolina Sul, Dakota Sul, Tennessee, illas Virjens Amerikanas, Utah, Virjínia, Virjínia Osidental, no Wyoming; entretantu Karolinianu sai lian ofisial iha illas Marianas Setentrionais; Xamorro, iha Guam no illas Marianas Setentrionais; Havaianu, iha Havaí; Samoanu, iha Samoa Amerikana; no Español, iha Portu Riku e Novu Méxiko.
Xina aleinde uza Xinés (Mandarin) iha territóriu tomak, afinal iha rejiaun espesial sira hanesan iha Hong Kong no Makau, ema sira uza tan lian sira hanesan Kantonés, Portugés (iha Makau), no Inglés (iha Hong Kong ).
Haree ona ka lae? lian ofisial ne’e afinal iha oioin tebes iha rai barak no motivu atu adopta mós tanba razaun oioin. Interessante atu hatene katak afinal ita laós úniku país ne’ebé uza lian ofisial liu ida, ho nune’e mai ita foku ba implementa ita-nia lian ofisial iha dokumentu no eventu ofisial sira. Tanba ohin loron Lian Portugés nian, hakerek na’in sei hakerek kona-ba istória Lian Portugés nian iha futuru, labele haluhan lee nafatin publikasaun foun sira, loroloron!
Leave a Reply