Saida mak Nasaun?

Presiza hatene katak termu nasaun ne’e mai husi Lian Latina, natio, katak “moris mai”. termu refere utiliza iha Lian Portugés, no ikusmai para iha gramátika Tetun nian. Sé mak primeiru uza liafuan ida ne’e? Iha tempu Romanu antigu kedas, natio ne’e reprezenta labarik sira ne’ebé moris iha fatin ne’ebé hanesan no mós refere ba grupu umanu ne’ebé mai husi orijen ida. Cícero uza termu ida ne’e hodi refere ba “povu“. Iha époka medieval, iha Europa, estudante universitáriu sira, espesialmente Universidade Paris- Sorbonne nian, sira organiza grupu sira ho naran ida iha Lian Fransés antigu nacion– katak “moris mai” (naissance) no “fatin moris” ne’e, ida ne’e tanba sira mesak mai husi fatin ne’ebé la hanesan, ko’alia lian, no pratika lei sira ne’ebé la hanesan mós, ho ida ne’e termu ida ne’e komesa ema koñese iha mundu akadémiku nian iha tempu ne’ebá.

Ho inísiu husi Portugal no España ne’ebé halo navegasaun sira iha tasi Atlántiku no Pasífiku nian halo dezenvolvimentu ekonómiku foun iha Europa mós estabelese. Modelu ida kolonialista ne’e halo moris Estadu forte rua ne’e. Momentu ida ne’e mós mak hamosu períodu ida Renasimentu, universidade sira iha Europa mós ezisti, no ideia sira hanesan Umanizmu no Iluminizmu sai korrenti ida ba kontestasaun hasoru Igreja Katólika. Bainhira España no Portugal komesa fraku ona iha domínio navegasaun internasionál nian, Estadu sira hanesan Inglaterra, Olanda no Fransa komesa  participa iha okupasaun foun iha  Amérika, Áfrika no Ázia. Estadu sira ne’e iha vinkulasaun boot ba sira-nia  monarka no prínsipe sira ho ema protestante sira tanba ne’e mak ema ituan de’it até to’o balun laiha liu kedas mak fó apoiu ba igreja iha Roma. Dezde ida ne’e mak umanizmu sai sentru ba estudu kona-ba relasaun entre ema no natureza. Obra primeiru ida ne’ebé mak lansa iha tempu ida ne’e mak Adam Smith ninia libru ida ne’ebé publika iha tinan 1776, ho Nasaun Sira-Nia Rikeza, ida ne’ebé apezar de utiliza termu ida “nasaun” atu dezigna organizasaun umana oioin maibé la taka dalan atu halo interpretasaun ida nakloke ba saída mak nia hakarak atu esplika liuliu kona-ba nasaun ne’e. Libru refere ko’alia kona-ba relasaun ekonómika entre sosiedade no Estadu, teoria ida ne’e mós mak hamoris ideia ida kona-ba kapitalizmu nian.

Iha períodu ne’ebé hanesan, mosu revolusaun rua interligadu ho ideal oioin. Primeiru mak Revolusaun Amerikana iha tinan 1776  iha ne’ebé bazeia ba Deklarasaun Independénsia Estadus Unidus Amérika nian hamoris mós Revolusaun Franseza liuhusi nia Deklarasaun Direitu Umanu Sidadaun nian no husi ne’e mak termu ida “nasaun” ne’e utilizadu atu identifika povu-nia atu lejitima poder foun no lei foun sira ne’ebé iha momentu ida ne’ebá la hein tan fali poder monárkiku lejitimadu husi relijiaun ida maibé liuhusi povu ne’ebé hamutuk ho sira-nia autodeterminasaun. Iha asepsaun polítika ida ne’e mak Estadus-Nasaun sira emerje iha Europa no iha Amérika.

Durante Sékulu XIX, organizasaun umanu sira diskuti modelu organizasaun oioin iha mundu no iha Europa, iha ne’ebé fó dalan ba Estadu sira hakbiit an to’o iha ida ne’ebé ohin loron konsidera nu’udar nasaun ne’ebé ninia orijen iha fatin oioin iha mundu purezemplu Fransa no Inglaterra Entretantu iha Alemanha no Itália mosu reforma oioin no konflitu internu (Unifikasaun Alemã no Risorgimento) iha ne’ebé rezulta iha polítikas no territóriais sira ne’ebé ho poder sentralizador ida no unifikadu ho lian no ho tutela ba merkadu ka unifikasaun monetária ida. Iha fin husi sékulu XIX nian no inísiu husi sékulu XX, ezisti ekspansaun husi Imperializmu iha ne’ebé rezulta iha Funu Boot Dahuluk nian. Momentu ida ne’e mak kompreensaun kona-ba saida mak sentimentu nasionál ka nasionálizmu moris mai no ida ne’e rezulta iha ema barak tebes mak mate ba kauza ida ne’e.

Estadu vitoriozu iha funu boot ne’e tenta kria Liga Nasaun sira ida ne’ebé ikusmai ita koñese nu’udar, Organizasaun Nasoins Unidas; atualmente sai nu’udar organizasaun lejitimadora prinsipál ba Estadu-Nasionál sira depoizde Funu Boot Daruak nian.

Ema alemaun sira defini nasaun bazeia ba faktor objektivu sira hanesan ran, rasa, lian, no kultura, entretantu fransés sira fali defini nasaun nu’udar frutu ka rezultadu husi vontade sívika husi komunidade polítika ida nian hodi forma Estadu nasional ida, independentemente husi karaterístika ida ne’ebé membru sira baibain iha.

Purtantu ema sira-nia reuniaun, husi grupu étniku, ko’alia lian no komunga kostume hanesan, forma an nu’udar povu ida, iha ne’ebé elementu komponente sira ho karatrerístika étnika sira mós hanesan no sei mantein unidu husi ábitu, tradisaun, relijiaun, lian no konxiénsia nasionál. Maske nune’e, elementu sira hanesan territóriu, lian, rasa, relijiaun, kostumes no tradisaun, de’it la konstitui karáter nasaun nian. Maibé hanesan rekizitu sekundáriu ne’ebé integra iha ninia formasaun. Elementu dominante nian mak hatudu husi kondisaun subjektiva ba evidénsia husi nasaun ida assenta iha vínkulu ka lasu ida ne’ebé kesi indivíduu sira, no sira iha duni konviksaun atu moris hamutuk kolektivamente.

Husi ne’e mak hamoris ema ida-nia konxiénsia ba nasionalidade, iha virtude ida ne’ebé mak nia senti katak konstitui organizmu ka agrupamentu distintu ka mesak ka la hanesan ho organizmu seluk no ho moris própriu, interesse espesial no nesessidáde pekuliar sira. Ho razaun ida ne’e, sentidu nasaun nian ne’e la mate tanba fraksionadu tiha entre Estadu balbalun, ka tanba nasaun sira ne’e hamutuk para forma Estadu úniku ida.

Estadu mak forma polítika ida, adoptadu husi povu ruma ho vontade polítika, ne’ebé konstitui nasaun ida, ka povu oioin ho nasionalidade ketaketak, atu submete ba poder públiku soberanu ida, emanadu ho ninia vontade rasik, iha ne’ebé haraik uniaun polítika ida ba sira. Nasaun ne’e ezisti sein kualkér espésie husi organizasaun legal ruma. Tanba ne’e mak dalabarak ema uza hanesan sinónimu ba Estadu, maibé iha realidade nia signifika katak substánsia umana ne’ebé forma ho ninia naran no interesse rasik, katak ba nia bein-estar, ónra, independénsia no ba nia prosperidade. Dalabarak nasionalizmu (nu’udar sentimentu komun husi komunidade ida) iha konflitu ho Estadu sira ne’ebé forma institusionalmente, iha ne’ebé dada to’o luta polítika, guerrilla, terrorizmu (purezemplu paíz barbarak – espesialmente iha momentu repressaun governu indonéziu nian ne’ebé konsidera guerrilla timor nian nu’udar hahalok terrorizmu, no iha Portugal maibé ohin loron Timor-Leste definidu nu’udar Estadu – no laós ho forma simples ida ne’ebé definidu nu’udar nasaun, hanesan ezemplu iha raibarbarak inklui kurdu, bazku, papua osidentál, nst.

Leave a Reply