Liafuan kapasidade ne’e ninia orijen mai husi Lian Latina “capacitas” ne’ebé signifika aptidaun ka abilidade ka buat ruma ne’ebé ema ida bele halo. Liafuan ida ne’e, ita timoroan bele koñese tanba mai husi Lian Portugés capacidade, ne’ebé korresponde ba saida mak ema ida bele ka poder ruma ne’ebé ema ida iha. Ita sei ko’alia kona-ba ema kolektivu nian iha publikasaun seluk.

Iha kontekstu jurídiku, liafuan kapasidade refere ba iha ema ida ninia kapasidade atu ezerse direitu sira no kumpre dever sira. Bele dehan, termu ida kapasidade jurídika ne’e refere ba iha ema sira-nia kapasidade atu sai sujeitu ba direitu no dever sira. Kapasidade jurídika ne’e, sai konseitu fundamental iha Direitu Sivil nian no abranje mós kapasidade ba gozu (kapasidade atu adkire direitu no kontrai ka kumpre ninia obrigasaun sira) no kapasidade ezersísiu (kapasidade atu pratika rasik aktu jurídiku sira).
Konseitu ida kapasidade jurídika ne’e ninia evolusaun iha istória Direitu nian relasiona ho rekoñesimentu no ampliasaun husi direitu, libedade no garantia individual nian, iha ne’ebé konsagra mós iha KRDTL artigu 16º alínea 1, katak ema hotuhotu hanesan iha lei-nia matan. Kapasidade jurídika mós iha ligasaun ho aspektu kultural, sosial no étiku sira, reflete sosiedade idaidak ninia perspektiva ba iha ema idaidak ninia responsabilidade.
Kódigu Sivil Timor-Leste (KSTL), Artigu 64º prevee katak “ema sira bele sai sujeitu iha kualkér relasaun jurídika sira, salvu bainhira iha dispozisaun ne’ebé kontráriu; ne’ebé konsiste iha ninia kapasidade jurídika”
Ema ida ho kapasidade jurídika plenu bele realiza ka selebra kontratu sira, sai erdeiru ba propriedade sira, nst., entretantu dispozisaun ida salvu dispozisaun kontráriu husi artigu 64º nian, refere ba ema balun ne’ebé labele ezerse rasik sira-nia direitu tanba lei limita hela sira atu ezerse, bele de’it tanba idade no mós kapasidade fízika no mental, ema sira ne’e mak hanesan ema menor sira (Artigu 118º no 119º no artigu hirak tuirmai iha KSTL), ema hirak ne’ebé lei konsidera inkapás tanba interdisaun (Artigu 130º no artigu hirak tuirmai iha KSTL) no inabilitasaun (144º no artigu hirak tuirmai iha KSTL).
Iha realidade, la iha lei ida mak impede ema menor ka inkapás sira seluk ruma atu sai na’in ka proprietáriu ba sasán ruma, hanesan motor ka telemóvel ka buat sira seluk, pergunta boot maka, se ema inkapás sira ne’e bele ka lae ezerse ninia direitu hodi sira-nia naran rasik atu fa’an ka fó fali ba ema seluk, iha pontu ida ne’e mak lei la atribui kapasidade atu halo dispozisaun ba sasán hirak ne’e.
Sujeitu Direitu nian mak titular ba titular ba direitu sira no iha kapasidade atu direitu halo dispozisaun ka transmite sira ne’e ba ema seluk, dezdeké la sofre inkapasidade ruma hanesan ezemplu mensiona iha leten, se sira presiza dunik atu selebra kontratu sira, presiza iha institutu ida naran reprezentante legal, atu aktua lori ema inkapás ne’e ninia naran no defende ninia direitu sira, hanesan previstu iha artigu 120º KSTL (ba ema menor, no interditu sira iha artigu 131º iha ne’ebé aplika rejime ne’ebé hanesan) no artigu 145º KSTL, (temátika hirak ne’e sei sai objektu ba publikasaun sira tuirmai).
- Direitu Privadu no ninia sanak-oan sira
- Direitu Públiku no ninia sanak-oan sira
- Saida mak sala iha ne’e?
- Temátika importante sira iha Propedéutika Direitu.
Leave a Reply