Komunidade umanu presiza tebes orden ruma atu estabelese regras konvivénsia nian entre ninia membru. Orden ne’e mak orden skosial iha ne’ebé ninia mak sai nu’udár fundamentu essensial no ema-nia funsionamentu moris nian iha sosiedade.

Atualmente, iha orden normativa oioin (karateriza husi ninia imperatividade ka obrigatoriedade husi regra ou normas oioin ne’ebé aplika ba ema no buat hotuhotu) ne’ebé regula vida sosial ema nian, purezemplu orden jurídika, orden moral, orden relijioza no orden tratu sosial. Kona-ba ida ne’e, matenek na’in José Oliveira Ascensão (O Direito, Introdução e Teoria Geral) hatete katak Direitu mak orden ida iha sosiedade, orden ida ne’ebé la iha orden tanba iha sosiedade ninia laran iha orden oioin hanesan temi ona iha leten ne’e.
Ema sempre hela hamutuk iha fatin ruma, Klaun, Tribu, Familia, Sidade (Polis), Sosiededade no Estadu mak manifestasaun husi ema ninia sosiabilidade. Primera vez ema hetan konxiénsia kona-ba moris sosial (polítika) ne’ebé ema no superior liu kompara ho natureza (hanesan mineral, aihoris no animal sira) iha époka Grésia antiga nian. Matenek na’in ne’ebé ko’alia kona-ba ida ne’e iha tempu ne’ebá mak Aristóteles iha ninia obra naran Política, nia hatete katak ema ne’e liu fali animal sira seluk ne’ebé moris hamutuk iha grupu (ezemplu bibi malae, karau, nst.) tanba natureza haraik ninia karaterístika nu’udár animal sosial. Ema hili atu moris hamutuk no faktu hatudu katak ema iha linguajen, no la hanesan ho animal sira seluk, ema iha sentidu atu hatene buat ne’ebé di’ak no la di’ak no loos no sala. Ema dezenvolve ninia moris tomak iha sosiedade, no sosiedade mak sai baze ba ema ninia ezistensia. Tanba moris iha sosiedade bele rezolve necessidade oioin hanesan tuirmai ne’e: nessessidade vital no psikolojia¸ ida ne’e bele haree husi ema ninia kapasidade atu ko’alia, halo maluk no hadomi malun, harii uma-kai, no defini identidade rasik nu’udár individuo. Nessesidade tuirmai mak necessidade ba seguransa tanba moris iha grupu, ema bele defende didi’ak sira-nia an husi perigu natureza nian no mós atake husi indivíduo violentu sira. Iha mós katak, moris iha sosiedade ne’e fasilita ema-nia nessesidade ekonómika tanba bele permite divizaun ba serbisu atu produz sasán hotu-hotu ne’ebé ema presija para atu bele moris. Nesessidade ida tan mak nesessidade ba defeza militar, iha ne’e ema sira organiza halo didi’ak atu hasoru agressaun ka ameasa violenta husi grupu ema nian sira seluk, grupu viziñu sira ka grupu sira ne’ebé mai husi fatin dook ne’ebé ho objektivu atu harahun ka domina sira. Nessessidade ida ikusmai mak, nessessidade polítika, iha ida ne’e, ema moris iha grupu, koko atu hili ka halo projetu koletivu ida atu foti lideransa ida ne’ebé iha kapasidade atu halo hamutuk ka halo tuir ema hotu-hotu ninia nessesidade ka nessesidade koletiva prinsipál nian.
Sosiedade mak termu ida ne’ebé uza atu dehan grupu ida ne’ebé kompostu husi ema ne’ebé ho kultura ida de’it iha territóriu ida. Komunidade mak grupu limitadu ida ne’ebé desidi atu halibur malun e iha buat ida ne’ebé liga sira. Buat essensial husi figura rua ne’e mak, sira-nia interesse, ita bele haree katak, iha sosiedade nakonu ho ema ne’ebé ninia interesse ka hakarak oioin maibé desidi atu nafatin moris hamutuk, entretantu komunidade fali, bele de’it kompostu husi membru sosiedade ne’ebé mak la hanesan maibé buat ida ne’ebé halo sira hamutuk mak sira ninia interesse.
Se itaboot sira interessadu hakarak lee kona-ba publikasaun sira seluk entaun bele klike iha artigu sira tuirmai ne’e:

Leave a Reply