Sujeitu direitu nuúdár pressupostu ida husi pressupostu haat ne’ebé eziste iha relasaun jurídika (iha ne’ebé pressupostu sira seluk mak objektu, faktu jurídiku no garantia), no doutrinadór sira defini katak sujeitu direitu nian mak entidade ne’ebé bele sai titular ba direitu no obrigasaun sira no mós titular ka sai nain ba relasaun jurídika.

Sujeitu hirak ne’e mak hanesan tuirmai ne’e: pessoas ka ema. Ne’e de’it ona? Loos duni, ne’e de’it ona. Asu, Busa, Ikan, Róbot, Ai-Horis, Uma, Fatuk, Rai, nst. bele ka lae sai nu’udár sujeitu direitu nian? Labele, tanba buat hirak temi ona ne’e mak objketu direitu nian (prevé husi artigu 193.º to’o artigu 207.º Kódigu Sivíl).
Maibé, atensaun mós katak, iha ordenamentu jurídiku Timor-Leste nian, pessoas ka ema ne’e rasik sei klassifika ba oin rua: mak hanesan ema singular no ema koletiva. Ema singular ita bele koñese husi ninia karateristika husi buat lubuk ida, refere ba oinsa bele hetan no lakon personalidade jurídika nian (liuhosi nasimentu ka moris no mós mate nu’udár artigu 67.º KSTL), fizikamente eziste, no notoriamente ita hatene katak ne’e mak ema moris ida nia karaterístika, pur ezemplu João, Maria, António, Filomena, nst. Entretantu, iha ema koletiva nian, abranje buat barak, tanba ne’e nu’udar agrupamentu husi ema singular ne’ebé liu ona ema ida. Ema koletiva ne’e rasik fahe tan ba oin rua, mak hanesan ema koletiva públika no ema koletiva privadu. Nain rua ne’e bele halo distinsaun husi sira nia interesse de’it ita hatene ona katak ida públiku entretantu ida fali seluk privadu. Ezemplu husi sujeitu ema koletiva públika sira mak hanesan tuirmai ne’e: Estadu no órgaun hotuhotu ne’ebé halo parte ba interesse públiku (hakerek nain rai hela ba leitór sira atu buka tan ema koletiva sira seluk ne’ebé eziste); entretantu ezemplu husi ema koletiva privada niakn sira mak hanesan Assosiasaun, Fundasaun, sosiedade komersial sira, sosiedade sivíl, nst.
Nota katak bainhira lee kualkér ordenamentu juridiku ruma, atensaun katak se sujeitu iha ordenamentu refere tau de’it pessoas (forma plural husi liafuan pessoa iha lia portugés) entaun konserteza katak ninia aplikasaun refere indiskriminativamente ba ema singular no mós ema koletiva. Bele haree katak lejisladór sira uza meiu restritivu hodi pronúnsia konteúdu husi ordenamentu juridiku ne’e ka ho liafuan seluk lejisladór sira koália menus fali husi sira-nia intensaun. Simu faktu ida katak ne’e tekniku ida husi elaborasaun ba Direitu Pozitivu (ne’ebé ita adopta) nian, nota mós katak, maior parte husi lejislasaun sira define klaru kedas iha artigu inísiu sira kedas.
Iha sujeitu ne’e nia laran ita presija hatene buat importante tolu iha ne’ebé sira sai nu’udár kritériu ba sujeitu ida atu merese sai titular iha Direitu no mós relasaun jurídiku, buat tolu ne’e mak personalidade jurídika, kapasidade jurídika no ikusliu mak lejitimidade.
Iha estudu Teoria Jerál Direitu Sivíl nian, importante tebes atu kuñese sujeitu sira atu nune’e bele rezolve kazu sira, tanba ida ne’e korresponde kedas ba kritériu ida faktu ninian.
Leave a Reply