Direitu Públiku no ninia sanak-oan sira

Direitu-nia sanak oan

Orden jurídika, iha sira nia tarefa hodi ordena sosiedade, intervein iha relasaun sosial ne’ebé oioin. Ho modu ida ne’e, Direitu presiza kria sistema norma jurídika hodi regula konvivénsia sosial umanu nian, iha ne’ebé nia konstitui subsistema normativu sira ne’ebé hamutuk hodi forma sistema globál ida ne’ebé hanaran ordenamentu jurídiku.

Subsistema ka sanak-oan sira ne’e obedese ba prinsípiu komun ne’ebé fó unidade no koerénsia interna ba sira, iha ne’ebé, atribui individualidade idaidak ba sanak-oan hirak ne’e. Ho nune’e, mosu ramu de Direitu ka Direitu-nia sanak-oan sira.

Direitu Públiku ninia karakterístika mak faktu ida katak nia estabelese norma sira ba organizasaun Estadu no entidade públika sira, no dixiplina sira-nia funsionamentu no estatutu. Direitu Públiku bele karakteriza mós liuhusi relasaun ne’ebé estabelesidu entre supra no infra-ordenasaun iha ne’ebé Estadu ezerse ninia poder de autoridade (publica potestas) liuhusi prosedimentu no forma de asaun Direitu Públiku nian ne’ebé ditadu unilateralmente hanesan lei sira, dekretu-lei sira, regulamentu, portaria, aktus administrativus, no seluk tan.

Direitu Públiku ninia sanak-oan prinsipál mak hanesan tuirmai ne’e:

  • Direitu Konstitusionál: Sanak-oan ida ne’e, estabelese prinsípiu fundamental husi estrutura polítika no organizatória Estadu nian. Direitu Konstitusionál mak Direitu Públiku ninia sanak-oan internu iha orden jurídika Timor-Leste nian, iha ne’ebé, nia assume pozisaun ierárkiku ida ne’ebé superior kompara ho Direitu-nia sanak-oan sira seluk. Norma Konstitusional sira ezisti tanba nesessidade ida hodi garante direitu fundamental lubuk ida ba sidadaun sira liuhusi dalan ida atu proteje Estadu ninia podér árbitru. Nune’e, Direitu Konstitusional estabelese limite Estadu nian no podér polítiku. Aleinde ne’e, Direitu Konstitusional mós defini Estadu-nia estrutura, objektivu no funsaun , iha ne’ebé nia estabelese organizasaun, ezersísiu no kontrolu ba poder polítiku. Superioridade ierárkika ida mensiona iha leten ne’e revela iha aspektu tolu tuirmai ne’e:
    • Norma Konstitusional sira konstitui lei superior ida ne’ebé fundamenta ninia an rasik;
    • Norma Konstitusional sira mak fonte husi produsaun jurídika ba norma sira seluk (lei sira, regulamentu sira, nst);
    • Poder públika hotuhotu sira-nia aktu sira tenki iha konformidade ho Konstituisaun.
  • Direitu Internasional Públiku: sanak-oan ida ne’e kompostu husi normas lubuk ida ne’ebé dixiplina relasaun sira iha ne’ebé Estadu, entidade kolektiva sira seluk (hanean Santa Sé, Orden de Malta, nst), organizasaun internasional sira, no mós indivíduo sira. Direitu Internasional Públiku mak rezultadu husi evolusaun ida ne’ebé ninia orijen ne’e mai husi ekspressaun Lian Latina ius gentium (iha momentu ne’ebá Direitu internu só aplika de’it ba iha relasaun entre peregrini no entre cives ho peregrini sira ka termu ne’ebé ema europeu sira uza ba Reinu/Estadu ruma ninia sidadaun no ema ne’ebé la halo parte ba Reinu/Estadu refere), iha sékulu XVIII International Law substitui tiha ius gentium. Fonte sira ka orijen Direitu Internasional Públiku nian mak hanesan: Kostume Internasional, Akordu ka konvensaun internasional sira, Aktu jurídiku unilateral sira no Prinsípiu jeral Direitu Internasional nian.
  • Direitu Administrativu: sanak oan ida ne’e importante tebtebes iha moris loroloron tanba konvivénsia ema idaidak nian iha sosiedade ne’e hamosu nesessidade sira, iha ne’ebé, só bele hetan satisfasaun husi organizasaun sosial sira ka liuhusi administrasaun públika Estadu nian. Direitu Administrativu ezisti hodi buka dalan atu responde ba nesessidade kolektiva sira hanesan: seguransa (liuhusi polísia no ejérsitu ka forsas armadas), komunikasaun sira (liuhusi aeroportu, portu naval sira, estrada, ponte, nst), telekomunikasaun sira (telefone, internet, nst), sáude (óspital, óspital referral, sentru saúde sira), no edukasaun (liuhusi eskola no universidade sira). Iha sorin seluk, ezijénsia husi nível bein-estar no progressu sosial ne’ebé aas dalabarak halo Estadu tenki intervei iha setór moris nian hotuhotu ho objektivu ida atu atende dezekilíbriu sosial no proporsiona kondisaun moris sidadaun nian ne’ebé di’ak liután.
  • Direitu Finanseiru: mak norma lubuk ida ne’ebé regula Estadu ninia atividade finanseira. Tanba Estadu intervein iha sosiedade, depende ba iha ninia kuantia ne’ebé barak atu proporsiona bein-estar sidadaun sira-nian ho nune’e nia halo ona satisfasaun ba nesessidade kolektiva. Hanesan efeitu, Estadu tenki gasta osan, purezemplu, atu konstroi estrada sira ka eskola sira. Entretantu, atu finansia atividade sosial hirak ne’e, nune’e mós ninia estrutura organizatória sira (instalasaun ba serbisu, saláriu funsionáriu sira nian, hela fatin, nst), Estadu tenki hatama reseita liuhusi impostu ne’ebé sidadaun sira kontribui, no ho reseita hirak ne’e mak Estadu, liuhusi governante sira-nia opsaun polítika, desidi atu aplika osan ida kontribuinte sira nian ne’e ba iha despeza no investimentu públiku sira. Presiza hatene katak, Direitu Finanseiru nu’udar norma jurídika lubuk ida ne’ebé regula kona-ba rekolla, jestaun no aplikasaun husi Estadu ninia rekursu finanseiru. Iha Direitu Finanseiru-nia laran, ita sei hetan, Direitu Tributáriu, iha ne’ebé nia mak norma lubuk ida ne’ebé regula kona-ba atividade Estadu ninia nne’ebé korresponde ba oinsá reseita sira bele rekolla liuhusi impostu no taxa sira.
    • Direitu Tributáriu ka Fiskal mak parte hosi Direitu Finanseiru nian ne’ebé kompostu husi sistéma de regras ida ne’ebe regula relasaun impostu nian no define meius no prosesu sira ne’ebé realiza direitu sira ne’ebé emerje ka mai hosi relasaun hirak ne’e. Bazeia ba maior parte husi doutrina nian, Direitu Fiskál kompostu husi: Norma sira ba soberania fiskál nian ne’ebé estabelese podér ba Estadu atu kria impostu sira; Norma sira ba insidénsia nian, ne’ebé define pressupostu no elementu sira ba tributasaun sira nian, hodi determina sé mak iha obrigasaun atu selu no impostu kona-ba saida de’it; Norma sira ba lansamentu nian ne’ebé fiksa kona-ba prosessu determinasaun husi elementu sira ne’ebé iha relasaun ba impostu, identifikasaun ba sujeitu passivu sira no determinasaun ba matéria saida de’it mak sei kolekta; Norma sira ba likidasaun nian, ne’ebé estabelese prosesu ba fiksasaun ba kolleta nian ka buat hirak ne’ebé ita tenki selu iha funsaun ba aplikasaun husi taxa referente ba eskalaun ne’ebé ita hola parte ba; Norma sira ba kobransa nian iha ne’ebé kompostu husi faze ikus iha impostu nian ne’ebé korresponde ba entrada ba kofre Estadu nian, liuhusi tezorária ka repartisaun husi finansa públika nian; Norma sira ba organizasaun serbisu nian; Normas ba fiskalizasaun nian; Norma sira ba sansaun nian sira; Norma sira ba kontensiozu tributáriu nian; Normas lubuk ida ne’e mak halo doutrinador sira hanaran nia Direitu Fiskál.
  • Direitu Penal: Direitu Públiku-nia sanak ida ne’e mak sistema normativu ida ne’ebé kualifika nu’udar krime, hahalok no komportamentu hirak ne’ebé (valor hirak ne’ebé komunidade sira hakribi), fiksa kona-ba kritériu ka pressupostu ba aplikasaun husi pena no medida seguransa sira. Haktuir doutrinadora portugéza, Teresa Pizarro Beleza, Direitu Penal “(…) Mak norma lubuk ida ne’ebé iha rasik ninia tipu no estrutura. Normalmente korresponde ba karaterístika ida ne’ebé iha situasaun de faktu ruma ne’ebé hanaran krime, sansaun ruma ne’ebé hanaran pena”. Ho efeitu, Direitu Penal ninia elementu essensial maka krime nu’udar violasaun ba direitu fundamental individuo sira nian ka Estadu nian. Elementu essensial ida seluk mak pena, ka sansaun ne’ebé lei prevé ba violasaun husi hahalok hirak ne’ebé konsidera ona nu’udar krime, nune’e mós kondisaun hirak ne’ebé determina ema ruma ninia sala ka kulpa.
  • Direitu Prosessual: Maske sidadaun hotuhotu iha direitu no obrigasaun, maibé dalabarak sidadaun sira tenki ba tribunál hodi defende sira-nia direitu. Iha situasaun konflitu nian, só tribunál de’it mak órgaun ida ne’ebé kompetente atu haree kauza sira no avalia, tuir lei, pretensaun hirak ne’ebé sidadaun sira aprezenta. Direitu Prosessual mak Direitu Públiku-nia sanak-oan ida ne’ebé kompostu husi norma jurídika lubuk ida ne’ebé regula forma sira ne’ebé tenke banati atu submete ba juízu ida iha relasaun jurídika ruma ne’ebé hasoru konflitu de interese. Portantu, Direitu Prosessuál nia objektivu mak atu fornese operasionalidade prátika ba norma no prinsípiu jurídiku sira ne’ebé previstu iha Direitu-nia sanak oan oioin. Ho modu ida ne’e, Direitu Prosessuál sira mak hanesan tuirmai ne’e: Direitu Prosessual Sivil, Direitu Prosessual Penal no Direitu Prosessual Laboral (ida ne’e Timor-Leste seidauk iha).
  • Tanba sá mak sidadaun sira labele defende sira nia an rasik, maibé tenki liu fali husi tribunal? Tuir matenek na’in Antunes Varela hateten katak ” Proibisaun ba autodefeza signifika katak Estadu la permite ema sira atu uza rasik sira-nia forsa, tanba ida ne’e sai tiha ona nu’udar Estadu-nia obrigasaun liuhusi órgaun ne’ebé adekuadu (tribunál), atu fó providénsia ne’ebé mak nesessáriu atu hetan kedan integrasaun efetiva ba sidadaun hotu-hotu bainhira ema ruma viola sira-nia direitu. Ida ne’e prevé iha artigu 5º Kódigu Prosessual Sivil nian, no ninia esepsaun(pengecualian) mak bainhira lei fó dalan (laós ba situasaun hotuhotu), tanba ne’e, presiza tebes atu propór asaun iha tribunal sira, no Direitu Prossesuál mak estabelese regra hirak ne’ebé halo sidadaun sira-nia direitu sai efetivu, hanesan estabelese forma ida hodi hato’o asaun sira no mós koloka tribunál ne’ebé kompetente atu julga. Direitu Prosesuál mak Direitu adjektivu ka instrumentál, tanba ninia funsaun mak hodi fó oportunidade atu aplika norma jurídika substantivu sira ka norma hirak ne’ebé prevé kona-ba direitu no obrigasaun sidadaun sira nian no norma hirak ne’ebé destina ba rezolusaun ba konflitu de interese. Direitu Prosessual ne’ebé iha, nomeadamente, Direitu Prosessual Sivil, Direitu Prosessual Penal no Direitu Prosessual Traballu (seidauk estabelesidu iha Timor-Leste).

Leave a Reply