Orden jurídika, iha sira nia tarefa hodi ordena sosiedade, intervein iha relasaun sosial ne’ebé oioin. Ho modu ida ne’e, Direitu presiza kria sistema norma jurídika hodi regula konvivénsia sosial umanu nian, iha ne’ebé nia konstitui subsistema normativu sira ne’ebé hamutuk hodi forma sistema globál ida ne’ebé hanaran ordenamentu jurídiku.

Subsistema ka sanak-oan sira ne’e obedese ba prinsípiu komun ne’ebé fó unidade no koerénsia interna ba sira, iha ne’ebé, atribui individualidade idaidak ba sanak-oan hirak ne’e. Ho nune’e, mosu ramu de Direitu ka Direitu-nia sanak-oan sira.
Direitu Privadu, kontráriu fali ho Direitu Públiku, mak Direitu-nia sanak ida iha ordenamentu jurídiku nia laran ne’ebé regula kona-ba relasaun jurídika entre partikular sira ka entre partikular sira ho Estadu, bainhira Estadu la atua nu’udar poder soberanu ida maibé nu’udar parte ruma iha kontratu ka aktu jurídiku ruma.
Prinsípiu fundamentál ida iha Direitu Privadu nian mak liberdade no autonomia partikular sira nian; ida ne’e tanba, partikular sira estabelese relasaun jurídika ida ne’ebé ho igualdade kompletu tuir sira nia vontade. Ida ne’e signifika katak ema hotu-hotu hanesan iha lei-nia matan no iha ne’ebé relasaun jurídika privada sira estabelese bazeia ba vontade individuál, dezdeké respeita limitasaun ne’ebé lei no orden públika estabelese. Portantu Direitu Privadu mak norma lubuk ida ne’ebé regula relasaun sira entre partikular sira ka entre partikular sira ho Estadu ne’ebé Estadu la uza ninia podér ius imperium ka nu’udar autoridade ida. Direitu Privadu ninia laran iha sanak oan ne’ebé barak tebes, maske nune’e, ida importante tebes mak Direitu Sivil.
- Direitu Sivil: Matenek na’in Antunes Varela defini katak “Direitu Sivil ne’e husi ninia essénsia no sentidu istóriku kona-ba ninia ekspressaun (ius civile) nian mak preseitu koersitivu lubuk ida ne’ebé destinadu atu regula, iha justisa-nia okos, relasaun entre individuo sira.” Direitu Privadu-nia sanak oan ida ne’e kompostu husi normas lubuk ida ne’ebé dixiplina kona-ba ema sira-nia relasaun jurídika privadu no iha ninia laran de’it mak hamoris tan relevánsia ba Direitu-nia sanak oan espesial sira seluk hanesan Direitu Komérsial, Direitu Autor nian, nst. Tanba ne’e, bele dehan katak, Direitu Sivil mak sai subsidiáriu ba Ramu Direitu Sivil ninian sira seluk tanba la iha norma jurídika espesífika ba situasaun konkreta sira ne’ebé ezisti iha sanak-oan autónomu sira ho nune’e tenki rekorre ba prinsípiu no norma sira ne’ebé estabelesidu iha Direitu Sivil. Portantu, Direitu Sivil bele mós definidu nu’udar konjuntu sistemátiku husi norma sira ne’ebé regula kona-ba relasaun entre partikular sira ne’ebé la ezisti iha Direitu-nia sanak-oan espesial sira. Iha parte seluk, tuir matenek na’in Savigny, Direitu Sivil bele klassifika tan ba sanak-oan sira hanesan konkretiza iha Kódigu Sivil ninia laran ne’ebé regula kona-ba:
- Relasaun Obrigasional sira (Direitu ba Obrigasaun sira) iha ne’ebé regula kona-ba tráfiku ba sasán no serbisu sira no reparasaun ba danu sira no foka ba kontratu nu’udar figura sentral (prevé iha Kódigu Sivil husi artigu 332.º to’o artigu 1170.º);
- Direitu Real sira iha ne’ebé ninia foku mak kona-ba sasán ka propriedade (prevé iha Kódigu Sivil husi artigu 1171.º to’o artigu 1465.º);
- Direitu ba Família nian ne’ebé trata kona-ba relasaun familiar nian hanean kazamentu, parentesku, afinidade, adopsaun, nst. (prevé iha Kódigu Sivil husi artigu 1466.º to’o artigu 2042.º); no
- Direitu ba Susessaun nian iha ne’ebé regula kona-ba transmissaun mortis causa husi ema ne’ebé mate ona ninia patrimóniu ba ninia erdeiru sira (prevé iha Kódigu Sivil husi artigu 2043.º to’o artigu 2195.º).
- Direitu Privadu-nia sanak oan ida tuirmai mak Direitu Komérsial. Sanak-oan ida ne’e kompostu husi norma lubuk ida ne’ebé regula aktu objektivu sira husi komérsiu nian ka atividade komersial nian (bele klike iha ne’e ba haree lejislasaun kompletu: Lei Sosiedade Komérsial nian, Kódigu Rejistu Komersial, Lisensiamentu ba atividade ekonómika sira, nst). Presiza nota katak Direitu Komersial ne’e destina atu regula de’it relasaun jurídika komersial entre komersiante sira iha ezersísiu ba sira ninia área, tanba hirak ne’ebé mak la pertense ba atividade komersial nian regula fali iha Direitu Sivil, maske sanak-oan ida ne’e autónomu.
- Direitu Traballu (ka laboral) mak Direitu Privadu-nia sanak-oan ida ne’ebé kompostu husi norma hirak ne’ebé regula kona-ba relasaun sosial ne’ebé rezulta husi traballu. Nota katak Traballu ha hanesan ho Prestasaun ba Serbisu tanba sujeita ba regulasaun ne’ebé la hanesan iha Kódigu Sivil, aleinde ne’e, definisaun ba Traballu rasik mak refere ba atividade de transformasaun hirak ne’ebé liuhusi meiu (produsaun ba sasán no serbisu sira) ne’ebé ema ruma halo atu halo satisfasaun ba sira-nia nesessidade no ida ne’e hamosu orijen ba norma jurídika sira ne’ebé regula relasaun laboral nian. Lejislasaun espesífika ne’ebé trata kona-ba relasaun laboral ne’e mak Kódigu Traballu. Sujeitu hirak ne’ebé relevante ba relasaun jurídika laboral nian ma traballador (ema ne’ebé halo serbisu ho remunerasaun) no entidade patronal (ema ne’ebé benefisia husi serbisu refere). Entretantu elementu fundamental iha Direitu-nia sanak-oan ida ne’e mak kontratu traballu nian no objektu ba kontratu refere mak prestasaun laboral traballador nian liuhusi remunerasaun no iha autoridade no diresaun entidade patronal nian. Ikusliu, iha kontratu ne’e rasik, parte rua ne’e estabelese livremente sira-nia direitu no obrigasaun sira, diferente loos se kompara ho funsionáriu públiku sira ne’ebé sujeita ba Estatutu Funsaun Públika nian (tanba entidade patronal mak Estadu no buat hotuhotu fiksa tuir lei no diploma sira ne’ebé tama ba domíniu Direitu Públiku nian).
- Direitu Internasional Privadu mak norma lubuk ida ne’ebédemarka kompeténsia husi orden jurídika ne’ebé mak oioin (Estadu seluk sira aleinde Timor-Leste) ne’ebé potensialmente dixiplina relasaun sira iha vida privada internasional nian. Direitu-nia sanak-oan ida ne’e haree ba Direitu Privadu ne’ebé integra ba iha ordenamentu jurídiku internu no iha mós norma sira ne’ebé ninia objektivu at rezolve konflitu lei nian iha espasu. Direitu Internasional Privadu rezulta husi faktu ida katak ema sira sempre muda husi Estadu ida ba Estadu seluk no estabelese relasaun jurídika sira ne’ebé dalabarak la pertense ba iha domíniu lejislativu ida de’it. Purezemplu, Timoroan ida kaben ho ema Indonéziu iha Austrália, ka ema Amerikanu ida faan Karreta ba ema Índia ida iha Timor-Leste, Direitu ka ordenamentu jurídiku ida ne’ebé mak prevalese ba situasaun sira hanesan ne’e? Portantu Direitu Internasional Privadu la ezisti atu proteje ka rezolve diretamente situasaun sira hanesan ne’e maibé dezigna Direitu ka ordenamentu jurídiku ida ne’ebé parte sira desidi. Portantu dispozisaun ida ne’e mak regra de remissaun sira no laós regulamentasaun material. Aleinde ne’e, Direitu Internasional Privadu impoin mós referénsia ba orden públika iha ne’ebé nia la fó dalan ba ordenamentu jurídiku rai estranjeiru nian ne’ebé kontraria fali ho prinsípiu fundamental sira ne’ebé estaelese iha orden públika Timor-Leste nian. Lejislasaun ne’ebé relevante ba Direitu Internasional Privadu mak Kódigu Sivil rasik ne’ebé prevé husi artigu 13.º to’o artigu 62.º)
- Ikusliu mak Direitu Kanóniku, ida ne’e mak norma jurídika lubuk ida ne’ebé estabelesida husi órgaun kompentente ne’ebé pertense ba Igreja Katólika nian, iha ne’ebé, atu dixiplina organizasaun no atividade sarani sira nian. Direitu Kanóniku estabelese mós definisaun ba hahalok aat (hahalok sira ne’ebé kontra fé) sira no konsekuénsia ba hahalok refere. Diploma sira ne’ebé relevante ba Direitu Kanóniku nian mak hanesan: Kódigu Direitu Kanóniku, akordu entre Estadu Timor-Leste ho Santa-Sé, nst.
Maske sei iha tan sanak-oan barbarak sira seluk ne’ebé halo parte ba Direitu Privadu nian, hakerek na’in hanoin ezemplu hirak iha leten ne’e sufisiente ona atu aprezenta sanak-oan prinsipál hirak ne’ebé halo parte ba domíniu husi Direitu Privadu nian.

Leave a Reply