Tratadu internasional sira mak akordu formal entre país ida ho país seluk ka país lubuk ida iha ne’ebé estabelese direitu no obrigasaun sira ba parte ne’ebé envolve iha akordu refere. Tratadu hirak ne’e sai parte fundamental iha Direitu Internasional no uza atu regula relasaun oioin entre Estadu soberanu sira, bele kobre área sira hanesan komérsiu, direitu umanu, meiu ambiente, seguransa, nst.
Tratadu internasional sira bele assumi naran ne’ebé oioin, purezemplu konvensaun, paktu, akordu, protokolu, nst., depende ba kontekstu no prátika diplomátika husi paízes sira ne’ebé halo parte ba. Maske assumi naran oioin, instrumentu hirak ne’e serve funsaun bázika ida de’it: katak atu kria obrigasaun legal entre Estadu sira ne’ebé halo parte ba tratadu refere.

Iha nível Direitu Internasional Públiku nian, Tratadu no Kostume mak okupa grau ne’ebé superior iha ierarkia Fonte Direitu nian. Iha realidade hatudu katak, kostume jeral sai elementu konstitutivu Direitu internasional jeral ka komun, no husi ne’e mak bele halo tratadu ruma ninia ekstinsaun (rohan) ka alterasaun (modifikasaun ba kondisan ruma), tanba la ezisti tratadu universal ruma ne’ebé kesi Estadu sira atu halo ida ne’e ka ida ne’ebá hodi selebra tratadu ida, nune’e Estadu sira tuir nafatin kostume internasional ne’ebé prevalese.
Mas saida mak Direitu Internasional ne’e? Direitu Internasional mak Konvensaun ka Tratadu, ka akordu ne’ebé selebra husi membru sosiedade internasional nian ne’ebé ninia objektivu mak atu prodús efeitu Direitu nian. Tratadu sira dezigna akordu internasional ne’ebé konklui eskritamente entre Estadu sira no regula husi Direitu Internasional, tantu ho instrumentu úniku ida ka lubuk ida ne’ebé relevante ba malun, ka kualkér instrumentu ruma ne’ebé iha ninia denominasaun partikular.
Prosessu ba elaborasaun Tratadu ida nian, liuhusi faze sira hanesan tuirmai ne’e:
- Negosiasaun: faze ida ne’ebé parte interveniente sira sei determina kontéudu husi estipulasaun ne’ebé konstitui tratadu ruma;
- Redasaun: bainhira negosiasaun la’o, baibain sei hahotu ho redasaun ba testu eskritu sira ho forma artikuladu;
- Assinatura : konklui tiha redasaun, Tratadu sei assina husi interveniente sira, no vale nu’udar projetu ba Tratadu nian;
- Ratifikasaun: liu husi momentu ida ne’e mak projetu de Tratadu ne’e sei hetan aprovasaun ho forma solene, liuhusi prosedimentu Direitu internu Estadu idaidak, liuhusi órgaun estadual kompetente, mak foin vinkula ka kesi país interveniente sira, no husi ne’e, kumprimentu ba Tratadu ne’e sai ona obrigasaun ida.
Kona-ba pozisaun Direitu Internasional nian iha Ordenamentu Jurídiku Timor-Leste nian, haree iha artigu 9º KRDTL:
Artigu 9.º (Simu Direitu Internasionál)
1) Orden jurídika Timór nian adopta PRINSÍPIU sira direitu internasionál jerál nian eh hotuhotu nian.
Refere ba iha klauzula resepsaun automátika Direitu Internasional jeral ka komun.
2) Norma sira-ne’ebé mai iha konvensaun, tratadu no akordu internasionál sira-nia laran vigora iha orden lei railaran nian, wainhira hetan aprovasaun, ratifikasaun eh adezaun hosi órgaun kompetente idaidak no wainhira publika tiha ona iha jornál ofisiál.
Refere ba iha norma internasional konvensional sira ne’ebé la tama automátikamente.
3) Norma sira-ne’e sei la iha folin, sira latuir karik konvensaun no akordu internasionál sirane’ebé lei Timór nian simu tiha ona.
Ida ne’e refere ba supremasia Direitu Internasional nian iha lei rai laran nian ne’ebé kontrária.
Se itaboot sira interessadu hakarak lee kona-ba publikasaun sira seluk, bele klike iha artigu sira tuirmai ne’e:
Leave a Reply