Saida mak Orden Moral?

Entre orden normativa sira ne’ebé ita koñese no koezisti iha sosiedade mak hanesan – orden jurídika, orden moral, orden relijioza no orden tratu sosial – entre sira iha relasaun ida koinsidénsia, indiferensa no konflitu. Liafuan ida moral ne’e ema hotuhotu kuaze koñese, maibé imi hatene nia mai husi ne’ebé? Liafuan ida Moral ne’e mai husi liafuan iha Lian Latina moralis katak maneira, karákter, komportamentu própriu ida, depoizde Lian Portugés adopta tiha, no ikusmai tama iha gramátika Lian Tetun nian.

Matenek na’in J. Dias Marques hateten katak iha sosiedade sira ne’ebé rudimentar (ladún dezenvolvidu) lós ne’e, Direitu, Moral no Relijiaun ne’e ema kuaze bilán atu hatene loloos tanba aktu ilísitu ida aumezmu tempu sai mós pekadu, imoralidade no krime.

Orden moral ne’e rasik tuir matenek na’in L. Cabral de Moncada, nia defini orden moral nu’udár preseitu, konsepsaun no regras lubuk ida ne’ebé obrigatóriu tebtetes ba konxiénsia, iha ne’ebé nia regula uluk antes ba Direitu, no dalabarak iha ema-nia hahalok sira, sempre iha konflitu entre sira nain rua ne’e,   

Direitu no Moral iha buat ida mak hanesan, ida ne’e haree ba faktu ida katak sira nain rua regula ema-nia conduta liuhusi norma sira ne’ebé impoin sob ameasa ba sansaun ruma ba se mak halo violasaun ba norma ne’e. Iha domíniu barak tebes mak normas jurídika sira koinside ho norma moral – purezemplu  regra jurídika sira bandu ema atu labele oho ka na’ok, regra jurídika sira ne’ebé bandu atu halo omissaun ba auzíliu, nst.

Labele konfunde fali orden jurídika ho orden moral, maibé tenki konsidera katak konsepsaun moral sira relevante tebes no sosiedade simu ninia prátika. Ho nune’e, norma moral sira hetan konsiderasaun iha Direitu-nia sanak oioin sira purezemplu Direitu Penal, Direitu Família nian, Direitu ba Obrigasaun sira, nst.

Entre Direitu ho Moral ne’e ketaketak ka independente tanba razaun sira hanesan tuirmai ne’e:

  1. Ezisti norma moral sira ne’ebé Direitu la proteje nein impoin (purezemplu fó izmola ba ema kbiit laek sira, vizita ema dadur no moras atan sira ka tulun ema matan at sira atu hakat liu estrada, nst),
  • Ezisti norma jurídika sira ne’ebé la iha signifikadu moral ruma (purezemplu regras ba Kódigu Estrada nian ka kona-ba sentidu husi tránzitu, ka regra sira kona-ba prazu prosessual nian),
  • Ezisti norma jurídika sira ne’ebé kontraria ho moral ne’ebé dominante iha País ida (purezemplu legalizasaun ba uniaun de faktu, lejislasaun ba kazamentu entre seksu ne’ebé hanesan, autorizasaun ba nudizmu (molik) iha tasi ibun ruma).

Direitu ho morál ne’e la hanesan tanba buat importante tolu tuirmai ne’e:

  1. Tanba fundamentu sira – Direitu rezulta husi vontade kolektiva husi komunidade umanu ruma entretantu Moral fali resulta husi opsaun livre husi konxiénsia individual ema idaidak nian;
  2. Tanba fin ka objektivu – Direitu iha atu regula ema-nia konvivénsia iha sosiedade atu atinje buat ida justisa no seguransa ne’e entretantu Moral iha atu kondús ema idaidak ba halo buat di’ak no hakribi buat at, kumpri dever sira ne’ebé moral impoin;
  3. Tanba meiu sira – Direitu iha sansaun fízika ka material hanesan multa ka privasaun ba direitu sira, hatún husi orgaun kompetente sira atu iha efeitu entretantu Moral fali ninia sansaun ne’e iha konxiénsia ne’e rasik ninia laran, hanesan sentimentu ida sala no arrepende ka sansaun sira ne’ebé ema seluk fó ba violador ninia konxiénsia, purezemplu hakotu tiha relasaun sira ka baruk ona sai maluk ba ema ruma, dulas ibun, tau status, tarata malun nst, selae ekspressaun sira hanesan “moral laiha liu” “fó moral“, nst.

Direitu la subordina fali ba moral ruma tanba Direitu ne’e ida de’it ba ema ka sidadaun hotuhotu, enkuantu ema idaidak iha liberdade atu adopta moral ida ne’ebé mak nia hakarak.

Estadu Timorense rekoñese liberdade ba konxiénsia nu’udár direitu fundamental sidadaun sira nian, iha Konstituisaun Timor-Leste nian iha ne’ebé estabelese:

  • Iha artigu 45º, nº.1 nian katak: “ Ema hotu tenki iha liberdade ba konxiénsia, relijiaun no ba kultu, nune’e konfisaun relijiozu sira haketak ho Estadu”;
  • Iha artigu 121º, nº. 2 nian hateten:  “Wainhira hala’o sira-nia knaar, juís sira independente no sira bele halo tuir de’it buat ne’ebé iha Lei-Inan, lei-oan no mós tuir sira-nia konxiénsia”;
  • Iha artigu 131.º mós admiti mós invokasaun ba moral públika nu’udár motivu lejítimu atu restrinji asessu ba públiku iha audiénsia sira iha tribunal sira-nian: “Audiénsia tribunál sira-ne’e nian, públiku, selae tan tribunál mak deside kontráriu, iha despaxu ho kdasar, atu salva ema nia dignidade morál públiku no seguransa nasionál eh atu garante nia lala’ok normál”.

Pergunta boot, lee na’in sira sempre akompaña situasaun barbarak tebtebes iha ita-nia leet, se ema ruma soe lixu arbiru, ka halo barullu bainhira kalan boot ona, ka hamanasa ema ne’ebé susar ne’e iha domíniu ida ne’ebé nian? Direitu ka Moral? Fó to’ok imi-nia komentáriu mai.

Maibé se itaboot sira interessadu atu lee fali publikasaun sira seluk, bele klike iha artigu sira tuirmai ne’e:

Leave a Reply