Tanba timoroan barak abitua ona ho ekpressaun indonéziu nian ida katak Negara Hukum ne’e, mak hanesan atu relembra de’it itaboot sira katak iha termu ita nian rasik mak Estadu de Direitu ne’e. No Estadu de Direitu mosu istórikamente nu’udar opozisaun ba iha Estadu Absolutu no Estadu oin rua ne’e la hanesan tebtebes tanba Estadu de Direitu ne’e atu ezerse ninia poder ba autoridade nian ne’e tenke hakruuk ba Lei.

Buat hotuhotu kona-ba Estadu de Direitu ne’e prevé hotu kedas iha konstituisaun nia laran no iha kedas preámbulu iha Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste (KRDTL) nian hateten katak “Ho neon-metin duni katak iha nesesidade atu harii kultura demokrátika institusionál ida rasik Estadu Direitu ninian, iha ne’ebé ema sei respeitu Konstituisaun, lei no instituisaun ne’ebé povu rasik mak hili (…)”.
Tuirmai mak artigu sira ne’ebé korresponde ba iha konsepsaun ida Estadu de Direitu ne’e:
- Artigu 1º nº1 iha KRDTL prevé katak “Repúblika Demokrátika Timór-Leste katak Estadu ida-ne’ebé demokrátiku”.
- Artigu 2º nº 2 no 3 iha KRDTL prevé katak “Estadu hakruuk ba Lei-Inan no lei-oan sira. Lei-oan sira no hahalok seluk tan hosi Estadu no kbiit autoridade lokál sira-nian foin sai válidu wainhira sira la’o tuir duni Lei-Inan haruka”.
- Artigu 6º, alínea b) iha KRDTL prevé katak “Estadu nia objektivu fundamentál sira maka Garante no promove sidadaun sira-nia direitu no liberdade fundamentál, no respeitu ba Estadu nia prinsípiu kona-ba direitu demokrátiku”.
- Artigu 62º iha KRDTL prevé katak “Podér polítiku iha povu nia liman, ne’ebé sei hala’o tuir Lei-Inan haruka”.
Karaterístika prinsipal husi Estadu Direitu nian mak:
- Konsagrasaun ba prinsípiu ida igualdade iha lei nia oin;
- Koñesimentu ba direitu umanu fundamental sira no ninia garantia liuhusi possibilidade ba rekursu liuhusi poder neutru ida (poder judisial) atu defende ema sira nia direitu;
- Konsagrasaun ba prinsípiu separasaun ba poder nian.
- Sujeisaun husi Administrsaun Públika ba prinsípiu legalidade no ba prinsípiu imparsialidade no garantia ba rekursu kontensiozu kontra aktus administrasaun sira.
Kona-ba karaterístika prinsipal husi Estadu Direitu nian mak, artigu sira tuirmai ne’e mak prevé klaru liu kedas:
- Artigu 16º nº1 iha KRDTL prevé katak “Sidadaun hotu-hotu hanesan iha lei nia oin, no mós iha direitu no obrigasaun hanesan.”
- Artigu 27º nº2 iha KRDTL prevé katak “Sidadaun sira bele hato’o sira-nia kesar ba Provedór Direitus Umanus no Justisa nian kona-ba podér públiku sira-nia hahalok eh omissaun, biar la iha kbiit atu hakotu-lia, nia bele hato’o lia-menon ba órgaun kompetente sira.”
- Artigu 48º iha KRDTL prevé katak “Sidadaun hotu-hotu iha direitu atu aprezenta petisaun, kesar no reklamasaun, mesak-mesak eh iha grupu, ba órgaun soberania sira, eh ba autoridade selu-seluk atu defende sira-nia direitu, Lei-Inan, lei-oan eh ba interese ema hotu nian.”
- Artigu 69º iha KRDTL prevé katak “Órgaun soberania sira, iha sira-nia relasaun ba-malu no wainhira hala’o knaar, tenke tuir prinsípiu separasaun no interdependénsia kbiit nian ne’ebé iha Lei-Inan nia laran.”
- Artigu 119º KRDTL prevé katak “Tribunál sira independente no sira sei halo tuir de’it Lei-Inan no lei-oan sira haruka.”
- Artigu 137 nº 3 KRDTL prevé katak “Lei harii administradu sira-nia direitu no garantia, liu-liu hasoru hahalok sira-ne’ebé viola sira-nia direitu no interese lejítimu.”
Oinsá ho itaboot sira nia hanoin? Sei duvida katak Timor-Leste laós Estadu de Direitu? Fó to’ok itaboot sira-nia komentáriu mai! Se itaboot sira interessadu hakarak lee publikasaun sira seluk karik bele klike iha artigu sira tuirmai ne’e:
Leave a Reply