Saida mak Dekretu-Lei?

Iha sentidu ida ne’ebé mak luan ka jeral (amplu), Dekretu-Lei mós halo parte ba iha terminolojia ida Lei nian, tanba ne’e mak lei iha mós sentidu seluk ne’ebé la abranje Dekretu-Lei hanesan lei iha sentidu restritu. Portantu, bainhira ita ko’alia katak, Governu halo lei, ekspressaun ida ne’e la sala, no atu espesifika liu, presija eksplika katak ninia rezultadu mak Dekretu-Lei.

Liafuan Dekretu-Lei ne’e kompostu husi liafuan “dekretu” no “lei”, ne’ebé hanesan baibain, trasa ninia orijen ne’e ba Lian Latina. Liafuan dekretu ninia orijen mai husi liafuan “decretum“, ne’ebé signifika katak orden ka desizaun final ofisial ne’ebé autoridade ida emiti, entretantu kona-ba liafuan lei fali bele haree iha ne’e. Iha ezersísiu ba poder lejislativu, Governu mak kria Dekretu-Lei sira. Iha kondisaun saida de’it mak Governu bele kria lei ruma? Kondisaun sira ne’e mak hanesan tuirmai ne’e:

  • Bainhira trata kona-ba matéria hirak ne’ebé mak la rezerva ba Parlamentu Nasional: Governu bele halo dekretu-lei sira liuhusi aprovasaun ba diploma lejizlativu sira, no mós akordu internasionál sira-ne’ebé la liu husi Parlamentu Nasionál (alínea d artigu 116º KRDTL). Ida ne’e, matenek na’in sira hanaran kompeténsia konkorrente Governu no Parlamentu Nasional nian;
  • Bainhira trata kona-ba matéria hirak ne’eé sujeita ba rezerva relativa Parlamentu Nasional nian: Iha kondisaun ida ne’e, atu halo dekretu-lei ruma, Governu presiza iha autorizasaun lejislativa Parlamentu Nasional nian, no hetan ona diploma ida ba autorizasaun lejislativa nian mak foin bele halo, tanba subordina ba iha limite hirak ne’ebé estabelese husi lei ba autorizasaun nian. Matenek na’in sira hanaran mós kondisaun ida ne’e nu’udar kompeténsia lejislativa konkorrente, maibé dependente (artigu 96º KRDTL);
  • Bainhira trata kona-ba matéria hirak ne’ebé relevante ba Governu-nia organizasaun no funsionamentu: Iha kondisaun ida ne’e Governu la depende ba Parlamentu Nasional tanba kondisaun ida ne’e halo parte ba Governu ninia kompeténsia ekskluziva (artigu 115º, nº 3 KRDTL).

Dekretu-Lei ida ninia prosessu formasaun sei liu husi faze sira hanesan Inisiativa Governamental, Promulgasaun no Publikasaun no Ratifikasaun.

  • Inisiativa Governamental

Dekretu-lei ne’e mai husi Governu, nu’udar órgaun ezekutivu ne’ebé lejisla bazeia ba ninia nesessidade no sensibilidade governativa, portantu, nia mak sei foti inisiativa. Entretantu, bainhira trata kona-ba matéria ne’ebé rekere autorizasaun lejislativa hanesan kondisaun daruak iha leten ne’e, bainhira hetan ona autorizasaun, sei halo iha limite hirak ne’ebé definidu no prazu sira ne’ebé estabelese iha autorizasaun refere.

  • Promulgasaun

Proposta ba dekretu-lei ida sei aprezenta no aprova iha Konsellu Ministru sira, depoizde ne’e mak haruka ba Prezidente da Repúblika hodi halo promulgasaun. Simu tiha dekretu-lei refere, Prezidente da Repúblika bele promulga se lae bele veta (nu’udar artigu 88º, nº 4 KRDTL estabelese) ka bele husu atu Supremu Tribunal de Justisa (ita-nia kazu sei halo parte hela ba Tribunal Rekursu) atu halo fiskalizasaun preventiva ba konstitusionalidade husu dekretu-lei refere nu’udar artigu 85º, alínea e no art. 149º da KRDTL prevé. Se Presidente da Repúblika ezerse duni ninia direitu ba veto, entaun, dekretu-lei ne’e sei haruka fila fali ba Governu, liuhusi dokumentu eskritu ida hodi komunika ninia razaun ba veto ne’e.

  • Publikasaun no Ratifikasaun

Dekretu-lei sira, hanesan ho lei iha sentidu restritu nian ne’ebé mai husi Parlamentu Nasional, tenki publika iha Jornal Ofisial. Depoizde publika tiha, Governu bele hato’o ba Parlamentu Nasionál atu haree, kona-ba vijénsia ka halo alterasaun, maibé presija pelumenus deputadu hamutuk baluk-lima ida (1/5) husu tiha lai iha loron tolunulu nia laran depoizde publikasaun no ida ne’e la konta ho diploma hirak ne’ebé Parlamentu Nasional halo tiha ona aprovasaun anterior (artigu 98º n.º 1 KRDTL).

Leave a Reply