Saida mak Estatutu ne’e?

Liafuan ida Estatutu ne’e mai husi Lian Latina statutus katak regra lubuk ida iha organizasaun ka komunidade ida atu regula sira-nia an, no ida ne’e mak iha ne’ebé permiti ka prevista husi autoridade ida. Hanesan mós iha ema singular nian, estatutu ne’e serve nu’udár identifikasaun ka hanesan sertidaun ida iha ne’ebé komprova ema kolektivu ida-ninia ezisténsia. Iha ema kolektiva privada nian, ita bele haree ezemplu oioin hanesan assosiasaun no fundasaun iha Direitu Sivíl, sosiedade komersial sira iha Direitu Komersial no Traballu no iha Estadu rasik, Instituisaun no Entidade Públika sira bainhira ita ko’alia kona-ba Direitu Públiku ho ninia jeneralidade.

Maske nune’e termu ida estatutu ne’e mós refere ba liafuan ida status ka pozisaun ne’e, no mós norma sira ne’ebé husi lei ka regulamentu sira-nia forsa fó naran ida estatutu ne’e nu’udár naran ka denominasaun ba regra refere. Purezemplu estatutu funsaun públika, estatutu karreira dosente nian, estatutu ba sidadania nian, nst. Maibé labele haluha, katak se ita imajina kona-ba regra interna husi ema kolektiva nian fali entaun ita refere ba tópiku ida ita atu haree hamutuk tuirmai ne’e.

Mai ita tama kle’an liu iha domíniu Direitu Sivíl nian hodi hatene saída mak ema kolektiva sira presiza. Iha ne’e ezisti figura sira hanesan assosiasaun no ida seluk fali mak fundasaun; maske nune’e iha mós rejime ba Sosiedade Sivil sira (sei sai objektu ba publikasaun sira tuirmai)

Aktu Konstitutivu no Estatutu ne’e kuaze bele dehan buat ida de’it, tanba atu prevé hotuhotu kona-ba bein no serbisu sira ne’ebé assosiadu sira atu tau ba patrimóniu sosial nian, denominasaun ka assosiasaun ne’e rasik nia naran,  fin ka objektivu, sede, forma husi ninia funsionamentu, durasaun, assosiadu sira-nia direitu no obrigasaun sira, kondisaun atu tama ba assosiasaun ne’e,  oinsá atu hatama no hasai membru sira, no mós termu ba ekstinsaun husi assosiasaun ne’e no mós devolusaun ba nia patrimóniu iha dokumentu ida de’it (Artigu 159.º Kódigu Sivil nian). Estatutu no ninia alterasaun ne’e sujeita ba ezijénsia husi forma no publisidade ba iha assosiasaun tenki liu husi eskritura públika, se lae mak Ministériu Públiku sei deklara nulu, depoizde ne’e mak foin publika iha Jornal da Repúblika nian atu hetan efeitu ba ema seluk sira (haree iha artigu 160.º Kódigu Sivil nian).

Entretantu Fundasaun nian fali, haktuir artigu 177.º Kódigu Sivil nian, fundadór ka instituidór ne’e tenki indika objektivu husi fundasaun ne’e no espesifika sasán ne’ebé mak nia atu fó ba fundasaun ne’e, no prevé mós kona-ba sede, organizasaun no funsionamentu, kona-ba transformasaun ka ekstinsaun no oinsá fiksa destinu husi sasán sira ne’ebé fundador fó ona ba fundasaun ne’e. Tanba fundasaun ne’e bele mós moris liuhusi testamentu, entaun se fundasaun ida mak seidauk iha estatutu karik bele haree mós ba testamentu ne’e atu elabora ka atu akompleta se iha dokumentu ruma ne’ebé halo ona husi fundador (artigu 178.º Kódigu Sivil nian). Fundasaun ne’e atu ezisti, presiza de’it rekoñesimentu husi autoridade kompetente (artigu 179.º Kódigu Sivil Timor-Lestenian).

Se lee na’in sira iha difikuldade atu hatene estatutu ida nia laran ne’e hakerek kona-ba saida saida de’it karik presiza hatene katak entidade kolektiva privada barak tebetbes mak publika sira-nia estatutu ba públiku atu hatene, purezemplu hanesan Associação de Consumidores em Timor-Leste, Fundação Oriente, nst, bele klike atu haree sira-nia konteúdu.

Leave a Reply