Saida mak Orden Públika iha Direitu Sivil?

“Orden Públika” mak situasaun no estadu legalidade normal, iha ne’ebé autoridade sira ezerse sira nia atribuisaun prinsipál no sidadaun sira respeita no hakruuk ba.

Orden públika inklui kumprimentu ba lei sira, prevensaun no repressaun ba atividade ilegál, promosaun ba koezisténsia pasífika entre sidadaun sira, no protesaun ba direitus no liberdade individuál. Asaun sira ne’ebé ameasa orden públika mak hanesan, protestu tumultu (situasaun kaótika, konfusaun, ajitasaun ka movimentasaun iha fatin públiku ruma ne’ebé envolve ema lubun boot ruma), vandalizmu, asaun violénta, dezobediénsia sivíl, no komportamentu sira seluk ne’ebé perturba armonia no funsionamentu normal iha sosiedade.

Jurista balun, observa katak termu “orden públika” iha definisaun ne’ebé vagu no luan, no muda depende ba tempu no espasu, liu-liu fasil atu haree iha vida sosial. Orden públika kompostu husi kondisaun minimu ne’ebé presiza ba vida sosial ne’ebé favorável, hanesan seguransa públika, saúde públika no trankilidade públika. Maske nune’e, iha konsensu katak orden públika materializa iha sosiedade, liuhusi konvíviu sosial iha pasifikasaun no armonia, orientadu ba interese públiku, estabilidade instituisaun no oinsá atu halakon tiha direitu individuál no kolektivu.

Husi pontu de vista formál, orden públika mak valor, prinsípiu no norma lubuk ida ne’ebé koko atu regula sosiedade. Husi fali pontu de vista materiál nian, orden públika mak situasaun realidade ne’ebé akontese iha sosiedade, rezulta husi dispozisaun armonika husi elementu sira ne’ebé iha interasaun ba malun, iha ne’ebé, hodi permite funsionamentu regular no estável, ne’ebé garantia liberdade ba ema hotu.

Orden públika mak rezultadu husi orden jurídiku ka regra formal lubuk ida, ne’ebé emana husi ordenamentu jurídiku Estadu nian. Tamba ne’e, konseitu ida orden públika reflete valór sira ne’ebé mak dominante no kultura jurídika ne’ebé vigora iha tempu determinadu. Realizasaun no delimitasaun konteúdu orden públika konstitui tarefa ekskluzivu husi tribunal sira nian, só iha de’it kondisaun ka situasaun raru balun mak legislador sira mós tama parte atu responsabiliza ba nia konformidade.

Norma sira ne’ebé iha karakter orden públika abranje normas konstitusionais, prosesuais, administrativas, penais, organizasaun judisiária, fiskais no polisiais.

Artigu 29, númeru 2, iha Deklarasaun Universal Direitu Umanus nian afirma katak “Iha ezersísiu ba direitu sira no gozu ba liberdade nian, iha kondisaun saida de’it, laiha ema ida mak sei sujeita ba limitasaun ruma bainhira lei la estabelese, hodi promove rekoñesimentu no respeitu ba direitu no liberdade ema sira seluk nian no hodi preenxe rekizitu morál ne’ebé justu, iha orden públika no bein-estar iha sosiedade demokrátika ruma.”

Iha demokrasia, prezervasaun orden públika tenke okorre iha limitasaun orden jurídiku no husi Poder Estadu sira nian de’it, ho maneira ne’ebé integradu no armoniozu, hodi garante direitu no interesse nasaun nian ho livre no soberanu.

Iha Timor-Leste, orden públika sai nu’udar assuntu ne’ebé hola parte ba Governu ninia kompeténsia ekskluziva nu’udar Konstituisaun RDTL estabelese (artigu 115.º n.º 1 alínea c no númeru 3) atu lejisla. Ida ne’e konkretiza liuhusi atribuisaun ba PNTL nu’udar autoridade ne’ebé ninia serbisu tomak estabelese ona iha Dekretu-Lei N.º 55 /2022 loron 3 fulan Agostu nian,

Tanba hakerek na’in nia foku ba liu Direitu Sivil, entaun presija haree liu ba iha Kódigu Sivil ne’ebé estabelese katak:

  • Sé de’it mak koko limita ema ruma ninia ezersísiu ba direitu de personalidade nian sei konsidera nu’udar nulu ka la iha efeitu bainhira halo kontra orden públika (artigu 78.º);
  • Assosiasaun hirak ne’ebé mak ninia ezisténsia ne’e iha atu kontra orden públika mós sei sai razaun atu taka (artigu 173.º númeru 2 alínea d);
  • Kondisaun iha kontratu ruma ne’ebé mak obriga parte ida atu kontra orden públika mós sei konsideradu nulu (artigu 262.º númeru 1); nulidade mós sei fó ba negósiu sira ne’ebé mak obriga parte ida atu kontra orden públika (artigu 271.º númeru 2) no negósiu sira ne’ebé ninia objektivu final ne’e atu kontra orden públika (artigu 272.º);
  • Jestór ba sasán ruma iha ámbitu jestaun de negósiu nian mós labele kontráriu ho orden públika, se lae sujeita ba regra sira ida iha leten ne’e (artigu 400.º alínea a);
  • Orden públika sai mós regra atu eksklui ema ida ninia responsabilidade ba reprezentante legal ka auziliár ida bainhira atu halo aktu ruma ne’ebé kontra regra sira ba orden públika nian (artigu 734.º númeru 2;
  • Bainhira iha doasaun ruma, ema ruma labele sai enkargu tanba iha hela kondisaun ruma ne’ebé kontra orden públika (artigu 901.º );
  • Violasaun ba orden públika bele sai razaun ba Estadu atu la admite ema ruma atu halo rejistu ka transkrisaun ba rezistu (bainhira kaben iha rai seluk) ba ninia kazamentu bainhira kontra prinsípiu fundamental ba orden públika nian sira ne’ebé Estadu konsagra (artigu 1538, númeru 2, artigu 1539.º, artigu 1556.º );
  • Iha matéria testamentu nian, Kódigu Sivil la fó dalan ba ema ruma ne’ebé halo testamentu ne’ebé ninia objektivu atu kontra orden públika ka kondisaun ruma ne’ebé iha rezultadu hanesan (artigu 2050.º no artigu 2093.º) no ninia konsekuénsia mak nulidade, kondisaun hanesan aplika mós ba situasaun sira ne’ebé inside enkargu iha matéria eransa nian (artigu 2108.º)

Iha ámbitu Direitu Internasional Privadu nian, estabelese mós iha Kódigu Sivil artigu 21.º katak sei la fó dalan narnaran atu aplika preseitu Direitu estranjeiru iha rai laran, bainhira viola prinsípiu fundamental n públika internasional Estadu Timor-Leste nian, maske nune’e nia só loke dalan atu aplika norma hirak ne’ebé kompetente ka tuir regra internu Estadu Timor-Leste nian.

Indivíduo sira nu’udar membru sosiedade nian presiza iha neon hodi kontribui ho másimu ba iha situasaun agradável ne’ebé orden públika konsagra. Nu’udar Estadu ne’ebé foin mak ezisti no pós-konflitu, ida ne’e mak dezafiu ne’ebé sidadaun timoroan hotuhotu tenki ultrapassa, espera katak situasaun ida ne’e bele mellora di’ak liután.

Entretantu iha ámbitu materia prosessual nian no Direitu nia sanak sira seluk ne’ebé ko’alia mós kona-ba orden públika sei sai objektu ba publikasaun sira tuirmai. Se itaboot sira interessadu hakarak lee kona-ba publikasaun sira seluk bele klike iha artigu sira tuirmai ne’e:

Leave a Reply