Sistema transportasaun públika mak meius, infraestrutura no servisu lubuk ida ne’ebé organizadu hodi transporta ema husi fatin ida ba fatin seluk ho maneira efisiente, seguru no asesível. Sistema ida-ne’e inklui estrada, terminais, autokarru, metro, táxi, modu modernu ne’ebé involve aplikasaun dijitál, transportasaun marítima no aérea. Objetivu prinsipál mak garante mobilidade ba sidadaun sira atu bele asesu servisu, eskola, universidade, ospitál, merkadu no atividade ekonomika sira seluk ho forma pontuál.
Iha mundu modernu, transportasaun la’ós de’it kestaun kona-ba movimentu ema husi fatin ida ba fatin seluk de’it maibé, ida-ne’e sai ona hanesan motór ba dezenvolvimentu ekonómiku. Bainhira ema fásil atu to’o ba servisu fatin (emprezas ka entidade empregadór sira), bele tulun aumenta sira-nia produtividade, entretantu, estudante sira mós bele too eskola ho lailais no prosesu edukasaun sai efetivu liu, no inan-aman hirak ne’ebé serbisu, sei la husik hela serbisu hodi ba tula oan sira, iha ne’ebé dalabarak kauza engarafementu no mós ulun-moras ba sira rasik tanba sira mós sofre husi engarafamentu refere. Iha sorin seluk, bainhira ema bele asesu hospital ho lailais, bele mós salva ema barak nia moris; nune’e mós ambulánsia sira koloka ba fali iha área remota sira.

Nasaun sira ne’ebé agora iha ekonomia forte iha Sudeste Aziátiku investe barak iha sistema transportasaun tanba sira komprende katak mobilidade mak parte importante husi kresimentu nasionál nian. Transportasaun modernu bele tulun redús tempu viájen, kustu operasionál no aumenta atividade komersiál. Ne’e mak sai razaun tanbasá Singapura, Malázia, Tailándia no Indonézia kontinua halo investimentu boot iha área ida-ne’e.
Ba Timor-Leste, sistema transportasaun modernu sai nu’udar nesesidade, no la’ós buat luksu ida (hanesan purezemplu iha Portugál). Nasaun ida ne’e presiza mekanizmu ne’ebé bele liga komunidade sira ho sentru ekonómiku no administrativu sira. Ita sei la sente dezenvolvimentu sustentável se povu nia mobilidade nafatin enfrenta obstákulu loroloron, hanesan engarafamentu, asidente no mós dezempregu, nst.
Modus Transportasaun Públika iha Nasaun Sudeste Aziátiku
Paízes sira iha ASEAN iha sistema transportasaun oioin, ne’ebé, adapta ba iha sira-nia realidade jeográfika no sosiál. Iha Singapura, mobilidade depende liu ba sistema MRT (Mass Rapid Transit); metro modernu ne’ebé liga área sira iha sidade tomak (maibé presiza entende katak Singapura la’ós Rai boot ), ikus ne’e Indonézia, Tailándia, Filipinas, Vietname no Laos mós adopta ona MRT, iha ne’ebé, transporta pasajeiru loron ida de’it bele to’o miliaun.
Iha Indonézia, liuliu iha Jakarta no Surabaya, aleinde komplementa autokarru no transporte masivu sira, ema barak uza mós motorizada no karreta privadu ne’ebé integra ba plataforma sira hanesan Grab no Gojek. Indonézia nu’udar ezemplu di’ak ida ba utilizasaun aplikasaun dijitál iha setór transporte nian, tanba, karreta privadu nia na’in sira mós bele transforma sira-nia karreta ba fonte rendimentu liuhusi servisu transporte online. Iha fali Surakarta (Solo), iha Java Sentrál, implementa ona sistema transportasaun ne’ebé bele dehan modernu no efisiente tebes, tanba, aleinde eziste meiu transporte sira seluk, nia integra mós modalidade oioin iha rede ida de’it, no buat ida ne’ebé bele dehan úniku mak Batik Solo Trans (BST). Sistema ida ne’e korresponde ba autokarru públiku ne’ebé serve tuir korridór prinsipál sira iha sidade, husi terminal, aeroportu, merkadu, universidade no sentru komersiál sira; no buat ida ne’ebé tulun tebes ema mak nia presu ne’ebé baratu. Sistema ida-ne’e, halo kompletu ho komboiu urbanu no intersidade sira ne’ebé liga Solo ho Yogyakarta, Semarang no sidade boot sira seluk.
Iha fali Vietname, movimentu ema nian depende liu ba motorizada. Sidade boot hanesan Hanoi no Ho Chi Minh mundu tomak koñese tanba ema utiliza númeru motorizada ne’ebé barak nu’udar transporte loroloron. Maske nune’e, sira-nia governu kontinua investe iha autokarru urbanu no projetu metro hodi redús engarafamentu.
Iha Filipinas, sistema transporte públika kompostu husi autokarru, jeepney, táxi no plataforma dijitál sira hanesan iha Indonézia nian. Iha Tailándia, Bangkok utiliza BTS Skytrain no sistema metro hanesan alternativa importante ba tránzitu rodoviáriu. Iha Laos no Kamboja, transporte rodoviáriu seidauk dezenvolve didi’ak hanesan iha Singapura ka Malázia, maibé autokarru, tuk-tuk, táxi no servisu transporte privadu kontinua sai parte importante husi mobilidade nasionál nian (Rai rua ne’e ita iha duni malu hela).
Iha setór transporte dijitál, aplikasaun sira hanesan Uber, Grab, Maxim no Gojek muda ona ema nia maneira atu halo dezlokasaun iha sidade boot sira. Uber mak plataforma dahuluk sira ne’ebé introdús modelu transporte bazeia ba aplikasaun telemóvel, maibé, bainhira Grab aumenta ninia prezensa (iha rejiaun ASEAN), no sosa tiha operasaun Uber nian iha 2018, Grab sai kedas plataforma dominante iha Indonézia, Singapura, Malázia, Filipinas no Tailándia. Ikusikus ne’e, Maxim mos hahú aumenta nia operasaun iha merkadu ho tarifa ne’ebé kompetitiva. Maske nune’e, iha Indonézia, Gojek sai nafatin plataforma nasionál ida-ne’ebé forte tebes, liuliu ba servisu motorizada no entrega sasán (delivery) ka bele mós halo kompras. Sistema ida ne’e halo karreta privadu ka motorizada privadu na’in sira transforma sira-nia viatura sai fali ba meiu ne’ebé bele hatama rendimentu, iha tempu ne’ebé hanesan bele fasilita movimentu pasajeiru sira ho lailais no transparénsia.
Autonomia Privada entre Prestadór Servisu Transporte no Pasajeiru sira
Iha kontestu jurídiku, relasaun entre operadór transporte no pasajeiru bele haree iha prinsípiu autonomia privada. Tuir artigu 340.º KSTL, ema sira tenki livre atu determina ho sé mak sira hakarak atu halo kontratu no ho saida mak sira hakarak konkorda, dezdeké respeita nafatin lei, orden públika no kostume di’ak sira. Prinsipiu ida-ne’e importante tebes iha setór transporte, no komérsiu, tanba ita adopta ona merkadu livre, la iha dalan ba Estadu atu limita ema seluk nia liberdade. Liberdade ida-ne’e liga mós ho artigu 16.º KRDTL ne’ebé garante igualdade ba sidadaun hotu (nasionál, estranjeiru, ema boot nia oan, ema kiik nia oan, nst.,). Estadu sei labele favorese de’it grupu ida hodi impede fali grupu seluk atu partisipa iha atividade ekonómika. Bainhira lei fó dalan ba atividade ekonómika ida, oportunidade ida atu partisipa ne’e tenke nakloke ba ema hotuhotu ho kondisaun ne’ebé hanesan.
Iha merkadu livre, sé mak isin moris, atende ema ho di’ak, onestu (katak la hamatak ka lohi ema hodi hetan presu boot), no oin la buis ba pasajeiru sira nia mak loloos ne’e sei susesu hetan rendimentu di’ak. Haree de’it to’ok, se ema hatais di’ak (ita halo uluk ona prekonseitu, katak ema ne’e riku no osan barak) ne’e be nia sa’e ita nia karreta ita sei husu ho folin boot, ema estranjeiru karik mós sei aplika presu boot ba nia.
Problema maka ne’e, ohin loron mundu komunikasaun di’ak tebes, ema sei halo no balun halo ona review aat ba ita nia sistema (la’ós trosa, maibé ita tenke admite katak ita nia hahalok dunik mak halo ema fó review nune’e kona-ba ita nia Rain), no ida ne’e impede fluksu entrada ema estanjeiru nian mai ita nia rain entretantu ita halerik loos katak presija hadi’a turizmu, presija diversifika ekonomia ne’ebé la dependente ba petróleu, be ema atu ba fatin sira ne’e ho ba ho saida no ho folin nune’e ema hakarak?

Ema estranjeiru sira sei desidi atu lakohi mai (tantu turista no mós investór), no konserteza, jóven ka forsa traballu produtivu nasionál sira mós sei sai ba buka moris iha rai seluk ne’ebé mak oferese sistema di’ak liu (la’os ba serbisu de’it maibé serbisu ne’ebé integradu ho sistema transportasaun ne’ebé di’ak). Ha’u pesoál seidauk ba Inglaterra ka Koreia Súl, maibé ha’u hatene katak iha Austrália ka Portugal (haat ne’e mesak nasaun kapitalista hotu no ha’u mós seidauk iha informasaun katak ema timoroan ida mak hakarak mate-an atu ba Cuba ka Korreia Norte hodi ba buka moris di’ak), ema iha opsaun atu hili ba transporte públiku ne’ebé oioin atu ba serbisu, eskola no atividade sira, no ema ida la bandu meiu ida seluk atu labele halo operasaun tanba de”it orsida bele lakon rendimentu. Ita timoroan de’it, iha ema nia rain, ema la aplika sistema diskriminadór nune’e mai ita.
Tanba ne’e bainhira ema ida hakarak la’o ba fatin ruma, nia iha liberdade atu hili transporte ne’ebé nia konsidera di’ak liu. Nia bele hili táxi, mikrolete, autokarru, meius dijitál (hanesan Tula Hau, GoTimor, Grab ka Maxim) ka modalidade seluk ne’ebé disponível. Iha forma ne’ebé hanesan, karreta privadu na’in sira mós iha liberdade atu oferese sira-nia servisu ba merkadu, se kumpre ona rekizitu sira ne’ebé autoridade kompetente loloos ne’e tenki estabelese (kona-ba ida ne’e, loos dunik, presija regra ne’ebé di’ak atu inklui sira ba efeitu taxa ka impostu).
Maske liberdade kontratuál haksumik-an iha prinsípiu autonomia privada ne’e, ida ne’e la signifika katak ema bele halo tuir ninia hakarak de’it, tanba presiza Lei hodi regula liberdade ida ne’e. Estadu bele regula kona-ba lisensa, seguru, inspesaun téknika, seguransa rodoviária no responsabilidade sira seluk. Maibé objetivu ba regulasaun ida ne’e la’ós atu taka fali merkadu ba inovasaun, maibé atu garante katak servisu sira ne’ebé oferese ba públiku sei hala’o ho seguransa no kualidade.
Entre Protesaun ba Sistema Ne’ebé Iha Ona no Nesesidade ba Dezenvolvimentu
Timor-Leste presiza aprende husi esperiénsia nasaun ASEAN nian sira ne’ebé konsege integra teknolojia modernu iha setór transporte. Dili, Baucau, Liquiçá, Maliana, Ermera, nst., bele dehan iha ona númeru karreta privadu no motorizada privadu sufisiente (ha’u la iha dadus sufisiente). Se sistema lokál hanesan Tula Hau ka GoTimor (ha’u la koñese sira nia na’in mak sé, maibé ha’u apoia saida mak sira halo ona) implementa ho didi’ak, rekursus ne’ebé oras ne’e uza de’it ba nesesidade familiár bele transforma sai fonte rendimentu ba joven sira ne’ebé hakarak buka servisu.
Joven sira iha karreta no motor maibé uza de’it ba pasiar, halai taru (la´ós hotuhotu), no seidauk iha oportunidade empregu ne’ebé estável. Sistema transporte online bele halo sira utiliza sira-nia sasán rasik atu hetan buat-rahun ruma. Modelo ida-ne’e la presiza investimentu boot husi Estadu, tanba utiliza infraestrutura no veíkulus ne’ebé maioria sidadaun sira iha ona.
Preokupasaun ba situasaun atuál
Sei iha posibilidade rezisténsia husi táxista no xofér mikrolete sira, tanba implementasaun sistema foun bele redús sira-nia rendimentu no fó konkorénsia (atensaun mós katak, ita iha ona Lei Konkorrénsia nian) ne’ebé difikulta sira atu sustenta família. Preokupasaun ida-ne’e ita tenke respeita tanba atividade transporte mak fonte rendimentu prinsipál ba família barak durante ne’e. Maibé, husi perspetiva jurídika, autonomia privada hatudu katak pasajeiru mak iha liu direitu atu hili servisu ne’ebé nia hakarak. La iha regra ida ne’ebé permite grupu ekonómiku ida atu monopoliza merkadu no impede sidadaun seluk atu oferese servisu ne’ebé hanesan. Tuir artigu 340.º KSTL no artigu 16.º KRDTL, hatuur katak liberdade kontratuál no igualdade ne’e ezije atu oportunidade ekonomika ne’e bele asesível ba sidadaun hotuhotu.
Solusaun ne’ebé apropriadu la’ós atu impede meiu dijitál foun ne’e, maibé tulun táxista no xofér mikrolete sira adapta ba realidade foun ne’e. Iha Indonézia, motorista táxi barak tebes tama ona ba sistema Grab no Gojek. Iha Filipinas no Tailándia mos prosesu hanesan akontese. Liuhosi konkorénsia de’it mak bele hamenus monopóliu no obriga prestadór servisu hotu atu aumenta kualidade atendimentu halo di’ak liután.
Dezafiu seluk mak mentalidade sosiál, iha área balun, ema balun (dalabarak bairru na’in) sei gosta halo ta’uk ema ka motorista husi bairru seluk atu tama hodi buka pasajeiru. Dala ruma akontese intimidasaun, ameasa ka konflitu entre grupu lokál no ema ne’ebé mai halo atividade ekonómika. Ambiente hanesan ne’e bele sai obstákulu boot ba sistema transporte online tanba plataforma dijitál depende ba liberdade movimentu. Motorista ida tenke bele tama iha área hotu-hotu sein ta’uk atu sofre violénsia ka intimidasaun. Ba ida-ne’e, edukasaun sívika no konxiénsia sosiál importante tebes, tanba Povu presiza komprende katak dezenvolvimentu nasionál presiza nakloke ba atividade ekonómika no respeitu ba liberdade movimentu (karik lae, intervensaun norma jurídika nian sei relevante iha situasaun nune’e).
Aspetu internasionál mós importante atu haree, tanba hanesan membru husi Organizasaun Mundial ba Komérsiu (OMK) no membru foun ba ASEAN, Timor-Leste leba responsabilidade ida be atu promove ambiente ekonómika ne’ebé nakloke, previzível no favorável ba inovasaun. Instrumentu ASEAN balun mós fó énfaze ba konektividade, transformasaun dijitál no modernizasaun servisu sira. Sistema transporte modernu ne’ebé integra aplikasaun dijitál, autokarru urbanu no servisu mobilidade intelijente armoniza ho diresaun dezenvolvimentu rejionál ne’ebé ASEAN promove.

Leave a Reply