Estadu

Etimolojikamente, liafuan ida Estadu ne’e mai husi liafuan iha Lian Latina nian status katak modu de estar, ka situasaun ida, ka kondisaun ida, no dezde sékulu XIII termu ida ne’e refere ba kualkér país soberanu, ho estrutura rasik no politikamente organizadu, nune’e ho instituisaun lubuk ida ne’ebé kontrola no administra nasaun ida ne’e.

Bainhira akontese Pás Vestfália nian, depoizde funu boot ida, iha tinan 1648 mak fó dalan ba konseitu ida Estadu ne’e hodi refere ba agrupamentu susessivu husi ema sira iha fatin ruma, ida ne’e sai tiha baze iha istória mundial nian ona desde tempu ne’ebá, hodi refere ba instituisaun estatal ida ne’ebé mak iha baze ba preskrisaun jurídika no sosial sira atu ema tuir no ida ne’e tenki ser iha evidénsia ida husi “kaza-forte sira” husi lei nian ne’ebé mak rejimenta no regula ema-nia vida iha sosiedade.

Rekoñesimentu ba Estadu ida-nia independénsia ne’e permiti nia atu halo akordu internasionál sira, katak ne’e mak kondisaun fundamental ida ba estabelesimentu husi soberania nian.  Estadu bele de’it definidu iha kondisaun interna sira, nu’udar Max Weber deskreve, katak, nia mak instituisaun úniku ida ne’ebé iha monopóliu ba uzu violénsia nian. Liafuan ida Estadu ne’e tenki hakerek ho Letra maiúskula.

Iha filólogu barak mak defende katak hakerek Estadu ne’e uza de’it letra minúskula,  ida ne’e atu kompara de’it ho oinsá hakerek sidadania ka sivil. Maibé tuir hakerek na’in, diák liu presiza hatene katak hatu hafasil ita diferensia entre estadu ho Estadu ne’e mak di’ak liu tau letra maiúskula atu nune’e ema ida hatene kedas se hakerek nune’e entaun refere dunik ba iha konseitu ida itaboot sira lee hela daudaun ne’e no laós fali kona-ba estadu-membru husi Estadu federadu sira ka definisaun seluk husi liafuan estadu ne’e.

Konseitu ida ne’e mai husi referénsia ba sidade-estadu (polis) ne’ebé dezenvolve ona iha tempu antigidade iha rejiaun oioin iha mundu, purezemplu iha Suméria, Amérika Sentral no Ekstremu Oriente. Iha kazu barak, sidade-estadu sira ne’e, iha momentu istórika balun, koloka iha governasaun husi reinu ka impériu, tantu tanba interesse ekonómiku mútuo sira ka tanba dominasaun ho forsa. Estadu nu’udar unidade polítika bázika iha mundu ne’e evolui tiha ba sentidu supranasionalizmu ida, iha forma ida hanesan organizasaun rejional sira, purezemplu ASEAN ka Uniaun Europeia, nst.

Maske termu ida ne’e inklui beibeik governu-nia instituisaun sira, Estadu modernu iha karaterístika sira ne’ebé, konsolida sériamente iha inísiu husi sékulu XV nian, bainhira termu ida “Estadu” ne’e hetan ninia signifikadu ida hanesan ohin loron ita koñese ne’e. Nune’e, nia refere iha sentidu estritu atu refere de’it ba sistema polítiku sira ne’ebé ohin loron ezisti ne’e.

Estadu iha komponenti haat ne’ebé importante:

  • Populasaun: klibur husi indivídu sira iha fatin ruma, submete ba poder sentral ida. Bainhira individuo sira husi populasaun Kuandu  sira ne’e iha elementu komun sira, hanesan, relijiaun, nasionalidade, etnia ka lian, ida ne’e bolu nasaun; kazu kontráriu, ita bolu povu de’it, ida ne’e tanba apezarde submete ba iha poder estadual ida nian no halibur hamutuk iha lokal determinadu ida, sira iha elementu sira ne’ebé la hanesan (bele klike iha ne’e).
  • Territóriu: mak espasu jeográfiku ida ne’ebé mak populasaun determinadu ida ne’e hela ba, territóriu serve nu’udar limite ba Estadu-nia poder ba atuasaun ka, labele iha Estadu rua ezerse poder iha territóriu ida de’it;
  • Soberania: mak Estadu-nia ezersísiu ba poder, tantu internamente no mós eksternamente. Estadu tenki soberanu atu nune’e bele kontrola ninia rekursu sira no diriji ninia objektivu polítiku, ekonómiku no sosial sira, sein depende ba ema ida ka Estadu ka órgaun internasionál ruma;
  • Governu: mak autoridade governante husi unidade polítika ida ne’ebé iha objektivu atu regula sosiedade polítika no ezerse autoridade. Tamañu husi governu ne’e oioin tuir Estadu-nia tamañu, ida ne’e bele de’it poder lokal, rejional no nasional.

Iha tinan 1815, aktu final husi Kongressu Vienna nian só rekoñese de’it Estadu soberanu hamutuk nain 39 iha sistema diplomátiku europeu nian, buat ida ne’ebé la impede katak iha futuru, Estadu foun sira mós sei hetan rekoñesimentu. Teoria konstitutiva ne’e dezenvolve iha sékulu XIX atu defini saída no ida ne’ebé mak Estadu no laós. Ho teoria ida ne’e, mosu obrigasaun ida atu obedese ba Direitu Internasionál sira husi entidade sira ne’ebé hetan ona rekoñesimentu husi paíz sira seluk seluk. Tanba ida ne’e, Estadu foun sira seidauk imediatamente hola parte ba komunidade internasionál, ka sai sujeitu ba Direitu Internasionál,  rekoñese katak  nasaun sira ne’e,  tuir prinsípiu, la iha obrigasaun atu respeita Direitu Internasionál iha ninia relasaun sira ho rai seluk.

Tanba ne’e mak momentu ne’ebá kedas mak matenek na’in sira hanesan Hersch Lauterpacht kritika kedas konseitu ida ne’e, tanba sei mosu konfuzaun bainhira Estadu sira rekoñese entidade foun ida, mas Estadu seluk lae, ezemplu di’ak ida mak akontese ho proklamasaun ba independénsia iha tinan 1975 ne’e, Hersch sujere katak Estadu sira iha dever atu fó rekoñesimentu nu’udar solusaun ida ba ne’e, tuir kualkér kritériu hodi julga katak merese hetan rekoñesimentu ka lae, tanba maioria husi kazu sira ne’ebé ezisti ona ne’e, tanba sira iha rasik sira-nia ajenda ne’ebé vantajoza ba sira-nia interesse.

Kritériu ida ne’ebé komun ne’ebé mikronasaun sira defini mak difikuldade ida kona-ba atu hetan rekoñesimentu  internasionál tuir Konvensaun Montevidéu hatuur. Konvensaun ida ne’e assina iha sidade Montevidéu, Uruguai, iha loron 26 fulan dezembru iha tinan 1933 Estadus Unidus, Ónduras, El Salvador, Repúblika Dominikana, Áiti, Arjentina, Venezuela, Uruguai, Paraguai, Méksiku, Panamá, Bolívia, Guatemala, Brazil, Ekuador, Nikarágua, Kolómbia, Xile, Peru no Kuba, maske nune’e la sai konsensu iha komunidade internasionál ida.

Konvensaun Montevidéu ne’e lista kondisaun haat ida ne’ebé entidade ida tenki kumpri atu nune’e bele hetan rekoñesimentu nu’udar Estadu:

  • Populasaun permanente;
  • Territóriu definidu;
  • Governu;
  • Kapasidade atu halo relasaun ho Estadu sira seluk.

Tanba difisil atu kumpri kritériu sira ne’e hotu, Konvensaun ida ne’e halo ema barak la aseita no maior parte husi Rai sira buka atu uza teoria kona-ba Estadu nu’udar referénsia.

Istórikamente, forma Estadu ba dala uluk nian surje bainhira sai possível atu sentraliza poder ne’e ho forma ida dura ka tahan to’o tinan barak. Agrikultura no eskrita iha tebes relasaun iha prosesu ida ne’e. Tanba prosesu agríkola nian permite produsaun no armazenamentu eksedente liután. Nune’e loke dalan ba insentivu no kriasaun ba klase husi ema sira ne’ebé iha kapasidade atu kontrola no proteje armazén agríkola sira, ho ida ne’e, ema sira la gasta ona tempu atu kuda ai-horis sira iha tinan ida hodi konsumu de’it ba tinan ne’e, maibé iha ema seluk mak hein hodi assegura alimentu ba to’o tinan naruk. Forma ida eskrita ne’e (ka meiu ida atu transforma koñesimentu hanesan povu inka sira nian ida hanaran quipos ne’e) possibilita tebes iha sentralizasaun ba informasaun vital sira.

Filózofu sira balu fiar katak Estadu nia orijen ne’e mai husi kultura tribal primitiva umana nian, ida ne’ebé ema ne’ebé iha karáter “macho alfa” no ida ne’e mak situasaun ida, iha ne’ebé, ema forte halo koasaun ba ema ne’ebé fraku. Entretantu antropólogu sira fali dehan katak tribu primitiva sira ne’e niveladu no notável husi autoridade sentralizada ne’ebé mak seidauk ezisti, no ida ne’e mak sosiedade sira ne’ebé estratifikadu tebtebes. Istória Estadu sira iha Osidente jeralmente  komesa ho períodu Antigidade klássika nian. Durante períodu ida ne’e, Estadu iha forma ne’ebé oioin, ida ne’ebé laiha ida husi sira mak hanesan ho Estadu modernu. Ezisti monarkia sira (purezemplu hanesan iha Ejiptu iha ne’ebé Faraun sira ukun) iha ne’ebé ninia poder bazeia ba liurai sira-nia funsaun relijioza no nia kontrolu ba ezérsitu ne’ebé sentralizadu tebes.

Ezisti mós Impérius burokratizadu boot sira, hanesan Impériu Romanu, ida ne’ebé la depende maka’as liu ba funsaun relijioza maibé ba sentralizasaun militar no organizasaun legais sira no aristokrasia ne’ebé koezivu. Iha Antigidade klássika nian ne’e iha mós inovasaun sira ne’ebé úniku hanesan Sidade-Estadu Grega no Repúblika Romana.

Grésia Antiga, durante sékulu IV a.K., haraik  sidadania  ba  populasaun livre iha iha Atenas, ida ne’e sidadaun sira-nia direitu sira kombina sai forma ida ho naran demokrásia; projenitór ba ideia ida ne’ebé ohin loron ita hotu koñese. Iha Roma fali, akontese mudansa barak tebes, depoizde monarkia sira tama ba sistema ida repúblika, katak sistema ida ne’ebé ida senadu ida mak ukun iha senadu ida ne’e domina husi aristokrasia romana nian de’it. Sistema polítiku romanu nian ne’e kontribui ba lei sira-nia dezenvolvimentu iha no halo diferensa entre aspektu privada no públika ema ida nian.

Istória ba Estadu modernu-nia dezenvolvimentu, espesifikamente iha Osidente, sura husi Impériu Romanu-nia dissolusaun. Ida ne’e mak époka ida ne’ebé Estadu imperial ne’e nakfera ba iha ema partikular sira-nia liman iha ne’ebé koñesidu ho termu feudu desentralizadu, iha ne’ebé sira iha papel polítiku, jurídiku, militar no korresponde ba organizasaun no produsaun ekonómika katak sistema feudal iha ne’ebé ninia forma ne’e instável tebes, husi suzeranu sira ba liurai sira. Iha monarka ida, formalmente, xefe iha ierarkia soberanu sira, maske nune’e la iha poder absolutu ida ne’ebé permite atu halo tuir de’it nia hakarak. Relasaun entre señor sira iha monarka sira ne’e sukat husi grau dependénsia mútua ne’ebé mak oioin, assegura husi auzénsia sistema tributáriu ida ne’ebé sentralizadu. Realidade ida ne’e,  hatudu katak governante idaidak presiza iha konsentimentu husi entidade soberanu seluk ne’ebé ezisti iha nia laran.

Iha períodu absolutista nian (Sékulu XVI no XVII), maioria husi Estadu sira organizadu ho nasaun mak sai nu’udar sira-nia baze. Konseitu ida Estadu nasional, mak sai tiha sinónimu husi Estadu-nasaun ne’e. Mezmuke iha etnias barak aliadu iha sosiedade sira, Estadu iha tempu ne’ebá promove nasionalizmu, liuhusi fahe símbolu nasional sira.

Iha fin husi sékulu XX, globalizasaun iha mundu, halo ema-nia mobilidade ba iha kapital, no ho aumentu husi instituisaun internasional barbarak, halo Estadu sira iha poder ne’ebé limitadu. Restrisaun sira ne’e mak ikusmai bele bele haree iha ezemplu sira hanesan organizasaun internasional sira, iha ne’ebé Estadu sira adere ba purezemplu ONU, Uniaun Europeia, ASEAN, nst. Maske nune’e Estadu nafatin sai nu’udar baze ba unidade polítika iha mundu, até sekulu XVI ida ne’e.

Estadu konsideradu nu’udár konseitu boot no sentral iha estudu kona-ba polítika nian, no nia definisaun tebtebes de’it mós sei sai hela objektu ba debate entre akademista sira. Maske ho períodu ida globalizasaun ne’e, Estadu mantein aspektu importante tolu hanesan tuirmai ne’e, tanba nia de’it mak:

  • Bele estabelese orden jurídika iha territóriu ida no vigora hodi regula ninia ema sira;
  • Assegura identidade únika ida (espesialmente kuandu ninia fronteira sira koinside ho nia nasaun dunik);
  • Mantein monopóliu ba poder koersitivu ( atu fó kastigu ba iha krime ba kestaun interna nian no garante seguransa iha esfera eksterna nian).

Leave a Reply