Liafuan prosesu mak termu ida ne’ebé ema barak iha moris lorloron nian no ema hirak ne’e dalabarak komprende ona nia signifikadu jerál, maibé, iha sentidu simples, prosesu katak sekuénsia ida hosi asaun ka etapa lubuk ida ne’ebé organizadu ho forma lójika no orden atu to’o ba rezultadu ida. Nune’e, prosesu la’ós aplika mesak de’it ba iha área jurídika, maibé ita bele haree mós iha atividade sira seluk iha sosiedade. Hanesan ezemplu, prosesu ba konstrusaun uma ida; sei hahú ho halo preparasaun ba rai, planeamentu no fundasaun, no termina bainhira uma ne’e remata ona no prontu atu hela ba. Nune’e mós, iha kontestu prosesu eleitorál nian, sei hahú hosi definisaun ba data eleisaun, rejistu kandidatu sira no kampaña eleitorál, no sei termina ho kontájen ba votu no publikasaun rezultadu ofisiál sira. Iha kazu rua ne’e, etapa ida-idak iha ninia funsaun no kontribui ba objetivu finál hosi prosesu tomak.
Bainhira konseitu ida-ne’e aplika ba área Direitu, ninia signifikadu báziku kuaze hanesan de’it. Prosesu judisiál mak etapa no atuasaun lubuk ida ne’ebé autoridade judisiária ida hala’o, ho objetivu atu tribunal bele apresia kestaun ka konflitu ida no fó desizaun kona-ba ne’e. Desizaun tribunál nian la’ós opiniaun simples ida, maibé iha forsa obrigatória no parte sira ne’ebé envolve iha litíjiu ne’e tenke respeita. Konsagrasaun ba ida ne’e bele haree iha artigu 118.º, n.º 3 KRDTL.
Iha área penal (Direitu Nia Sanak-Oan ne’ebé defini kona-ba pena ka kastigu no krime sira), prosesu ne’e iha, hodi bele hetan finálidade espesiál ida. Portantu, Prosesu Penál mak mekanizmu jurídiku ne’ebé Estadu uza atu investiga no tetu faktu ne’ebé konsideradu nu’udar krime. Liuhosi prosesu ida-ne’e mak, autoridade kompetente buka atu hatene katak se krime ida akontese duni ka lae, identifika autór ka autóres, no submete sira ba julgamentu. Iha prosesu ne’e ninia rohan, tribunal sei deside karik arguidu (autór ne’ebé komprovadu ona) tenke kondena ka absolve tuir prova sira ne’ebé prodús durante prosesu.
Tanba ne’e, estudu ida Prosesu Penál ne’e envolve análize kona-ba interveniente (ema sira) sira iha prosesu laran, etapa oioin hirak ne’ebé forma ninia estrutura no regra sira ne’ebé regula autoridade judisiária; Ministériu Públiku; defensór no parte interesadu sira nia hahalok.
Hahalok Arbitrária no Perigu Hosi Justisa Popular
Akontese beibeik ona kazu omisídiu, liuliu kontra feto sira (termu jerál ema bolu femisídiu maibé iha Direitu la iha diskriminasaun entre mane no feto, tanba ne’e nafatin uza termu omisídiu; situasaun ida orror tebes no la merese atu ema ida halo ba ema seluk), no kazu nune’e aumenta lista tan krime grave sira ne’ebé, infelizmente, akontese beibeik iha ita nia sosiedade.
Bainhira kazu hanesan ne’e mosu, baibain iha rede sosiál sira sai fatin prinsipál ba debate públiku. Jurista, akadémiku, komentadór polítiku no ema oioin de’it mak fó sira nia opiniaun kona-ba oinsá tenke rezolve problema ne’e. Loos duni katak Konstituisaun garante liberdade espresaun ba ema hotu. Maibé liberdade espresaun la signifika katak opiniaun hotu-hotu iha fundamentu jurídiku ne’ebé loos.
Dala barak, iha situasaun emosionál hanesan ne’e, balu dehan katak Timor-Leste presiza sistema ditadura (balun hakerek Litadura balun Otoriter) ida atu kontrola kriminalidade. Balu seluk defende aplikasaun pena de morte ho hanoin katak medida ida-ne’e sei kria efek jera (termu indonéziu ne’ebé refere ba iha sentimentu ta’uk atu halo tan) ba ema sira seluk atu labele komete tan krime. Ema balun fali halo akuzasaun katak lei Timor-Leste nian mak sei fraku demais ka aplika de’it ba ema ki’ak no kiik, tanba ne’e mak krime kontinua aumenta. Entretantu, maioria hosi hanoin hirak-ne’e mosu tanba seidauk iha komprensaun ne’ebé kle’an kona-ba oinsá sistema prosesu penál no Estadu de Direitu funsiona.
Loloos, prosesu penál mak mekanizmu legál ne’ebé Estadu utiliza atu investiga krime, identifika autór sira, akumula prova sira no submete kazu ba tribunál. Sistema ida-ne’e mak sei determina sé mak iha kompeténsia atu hahú prosesu, oinsá investigasaun tenke hala’o no sé mak bele deside kona-ba kulpa ka inosénsia hosi arguidu. Iha Estadu de Direitu, sidadaun ida-idak bele iha ninia opiniaun rasik kona-ba pena ka kastigu ne’ebé tenke aplika. Maibé vontade individuál sira ne’e sei labele substitui fali vontde ne’ebé konkretiza tiha ona nu’udar lei. Tanba ne’e, se ema hotuhotu hakarak muda lei, dalan lejítimu mak liuhosi prosesu demokrátiku, katak liuhosi eleisaun sira. Povu hili ninia reprezentante sira (liuhosi Partidu Polítiku) ba Parlamentu Nasionál no Governu, no reprezentante hirak-ne’e mak iha kompeténsia atu aprova, altera ka revoga lei sira iha povu nia fatin. Ida ne’e sai ona prinsipiu báziku hosi Estadu de Direitu Demokrátiku, iha ne’ebé, signifika katak podér Estadu tenke hala’o tuir Konstituisaun no lei, la’ós tuir ema barak ninia emosaun ka presaun momentánea de’it.
Importante mós atu komprende katak ita labele halo komparasaun direta entre tipu krime ne’ebé la hanesan. Dala barak iha debate públiku, ema balun kompara kazu omisídiu ho kazu korrupsaun ka krime seluk atu dehan katak sistema justisa la trata kazu hotu hanesan. Hanoin ida-ne’e dala barak ignora tiha realidade katak iha Direitu Penál konsagra prinsípiu ida naran tipisidade kriminal nian; katak krime idaidak iha ona definisaun legal, elementu konstitutivu no ninia pena rasik ne’ebé lei determina ona iha Kódigu Penál. Omisídiu no korrupsaun ne’e krime ne’ebé la hanesan, tanba ne’e labele avalia no julga ho regra ne’ebé hanesan maske fó prejuízu ne’ebé signifikante.
Ema balun mós fó fali presaun ba PNTL ka ba Komandante Polísia sira, hanesan tiha fali sira mak responsável direta ba rezultadu finál hosi prosesu. Loloos, Polísia iha papél importante iha prevensaun no investigasaun kriminál. Maibé Polísia la’ós entidade ne’ebé iha kompeténsia atu determina arguidu iha kulpa ka lae, tanba ida ne’e tribunál nia kompeténsia, nune’e nia sei labele impoin pena ba ema ida.
Iha kazu krime grave sira, autóridade ne’ebé desempeña papél sentrál iha fase inisiál hosi prosesu mak Ministériu Públiku. Ministériu Públiku mak titular ka na’in ba asaun penál nian; signifika katak nia mak responsável atu dirije investigasaun, rekolla prova sira, determina dilijénsia nesesária no, bainhira iha indísiu sufisientes, dedús akuzasaun hasoru suspeitu sira. Hafon husi ida ne’e mak tribunál foin bele apresia prova ne’ebé aprezenta no profere desizaun finál.
Tanba ne’e, bainhira sosiedade husu justisa, importante atu komprende katak justisa la hetan liuhosi hahalok arbitrária, vingansa populár ka presaun emosional. Justisa ne’ebé loloos sei hetan liuhosi respeitu ba regras prosesuais, garantia ba defeza nian, independénsia tribunál no observánsia ba lei ne’ebé aprova ona demokratikamente. Nune’e mak ita bele proteje vítima sira nia direitu, seguransa públika no liberdade fundamentál sidadaun sira hotu nian.
Karik vítima ka família vítima la satisfás ho desizaun ida, importante atu haree mós oinsá Ministériu Públiku hala’o investigasaun no formula akuzasaun sira. La’ós iha kazu hotu-hotu, fó sala mak juís sira fali. Sistema justisa prevee nafatin direitu atu halo rekursu ba tribunál superior bainhira ema ida la konkorda ho desizaun ne’ebé juís fó iha prosesu ida. Aleinde ne’e, prokuradór mós la bele akuza ema ida ho krime ne’ebé nia pena aas liu bainhira prova sira la forte ka la sufisiente atu sustenta akuzasaun refere. Iha Estadu de Direitu, gravidade akuzasaun tenke korresponde ba faktu no prova sira ne’ebé eziste iha autos.
Saida mak Direitu Prosesuál Penál?
Direitu Prosesuál Penál mak norma no regra jurídika lubuk ida ne’ebé regula organizasaun, dezenvolvimentu no funsionamentu hosi Prosesu Penál ne’e rasik. Regra hirak-ne’e konsentra liu iha Kódigu Prosesu Penál (CPP), inklui mós iha diploma legal seluk ne’ebé relevante ba matéria kriminál. Direitu Prosesuál Penál determina, porezemplu, oinsá investiga krime ida, saida mak direitu no dever hosi arguidu, oinsá realiza julgamentu no oinsá prodús ka avalia prova sira.
Hanesan mós forma ne’ebé akontese iha Direitu Penál, iha ne’ebé, dalabarak ema uza termu “Direitu Penál” no “Direitu Kriminál” ho sentidu hanesan, iha área prosesuál mós bele uza termu Direitu Prosesuál Penál ka Direitu Prosesuál Kriminál. Termu rua ne’e refere ba realidade jurídika ne’ebé hanesan no la iha diferensa substansiál entre utilizasaun termu ida ka ida seluk.
Nune’e, Direitu Prosesuál Penál sai instrumentu fundamentál ida atu garante katak reasaun hosi Estadu ba krime akontese ho tuir lei, respeita direitu fundamentál sidadaun sira no asegura justisa ba vítima no ba arguidu (maske nia halo sala ona).
Saida Mak Prosedimentu Kriminál?
Iha lejizlasaun penál no prosesuál penál, dalabarak iha termu prosedimentu kriminál. Maske dalabarak uza hamutuk ho konseitu prosesu penál, loloos termu ida-ne’e iha signifikadu jurídiku espesiál ne’ebé la hanesan ho prosesu penál.
Prosedimentu kriminál katak possibilidade legál atu hahuu no dezenvolve prosesu penál ba krime ida. Iha liafuan seluk karik, nia liga liu ba rekezitu hirak ne’ebé presiza atu kumpre antes Estadu bele hahuu halo persegisaun hasoru autór ka suspeitu hosi krime ida. Hanesan ezemplu, iha krime balun lei ejize katak vítima mak tenke aprezenta keixa antes autóridade bele hahuu prosesu. Bainhira lei dehan katak “prosedimentu kriminál depende ba keixa”, ida-ne’e signifika katak Ministériu Públiku la bele hahuu prosesu penál ho ninia inisiativa rasik sein ema vítima rasik mak ba hato’o.
Nune’e, prosedimentu kriminál ne’e la’ós prosesu ne’e rasik, tanba prosedimentu refere fali ba possibilidade atu hahuu prosesu, enkuantu prosesu refere ba atividade judisiária lubuk ida ne’ebé dezenvolve hafoin prosedimentu ne’e ativa ona.
Importante mós atu toma nota katak, bainhira termu “prosesu”, ne’ebé bele kualifika nu’udar penál ka kriminál, bainhira uza termu “prosedimentu”, forma komún no uza barak liu mak prosedimentu kriminál.
KRDTL no Prosesu Penál
Tanba Prosesu Penál envolve diretamente liberdade no direitu fundamentál sidadaun nian, KRDTL fó atensaun espesiál ba matéria ida-ne’e no estabelese limite no garantia fundamentál sira ne’ebé lei ordinária obrigatoriamente tenke respeita. Prinsípiu hirak-ne’e hetan konsagrasaun liuliu iha artigu 34.º, iha ne’ebé, trata kona-ba Garantia sira hosi Prosesu Kriminál.
Prinsípiu konstitusionál hirak-ne’e demonstra katak objetivu Prosesu Penál la’ós deit atu identifika no fó kastigu ba autór krime sira, maibé atu garante mós katak realizasaun ba justisa ne’e halo ho respeitu ba dignidade umana, liberdade no direitu fundamentál ema hotuhotu ne’ebé envolve iha prosesu ida ne’e. Prínsipiu hirak ne’e mak hanesan tuirmai ne’e:
1. Prezunsaun inosénsia
Tuir prinsípiu ida-ne’e, ema ida konsidera nu’udar inosente nafatin to’o bainhira desizaun judisiál definitiva kondena ona nia foin. Nune’e, maske autóridade ka sosiedade deskonfia katak ema ida komete krime, nia sei benefisia hosi estatutu inosente durante prosesu tomak. Prezunsaun inosénsia aplika iha situasaun hotu-hotu, inklui kazu detensaun iha flagrante delitu ka bainhira ema rasik konfesa krime ne’ebé komete.
2. Garantia direitu defeza nian
Arguidu iha direitu permanente atu rona alegasaun sira ne’ebé prokuradór akuza hasoru nia, responde ba akuzasaun hirak ne’e, aprezenta prova no hetan asisténsia hosi defensór ka advogadu. Direitu ida-ne’e importante tebes tanba garante ekilíbriu entre poder Estadu no protesaun direitu sidadaun nian.
3. Proibisaun ba prova ilísita sira
Investigasaun kriminál la bele uza metodu ne’ebé viola dignidade umana ka direitu fundamentál sira. Nune’e, prova ne’ebé hetan liuhosi tortura, koasaun, ameasa, intruzaun abuziva iha iha ema ninia moris, domisíliu, korrespondénsia ka komunikasaun sira seluk sei la bele utiliza iha tribunál.

Leave a Reply