Uluk knana’in importante tebes atu hatene lai sá mak kódigu ida, tanba sá tenki kódigu? Kódigu mak nuúdár hahalok ka aktu rasionalizador ida ne’ebé ninia objektivu atu halo unidade no universalizasaun, ka ho liafuan seluk ita bele define nu’udar lei lubuk ida ne’ebé tau hamutuk iha forma sistematizadu no organiza iha parte-parte hodi assume funsaun universal ida.

Kodifikasaun hotuhotu sei halo hamutuk iha lívru úniku ida, tanba ne’e regra lubuk ida mak tau hamutuk ne’e atu regula aspetu moris nian iha sosiedade, purezemplu atu fiksa prinsípiu sira, regula kazu sira ne’ebé mosu beibeik, determina kestaun ne’ebé vital no presija tebes iha solusaun lalais, no redús dependénsia ba iha uzu no kostume (maske importante tebes atu prezerva identidade nasional liuhosi aplikasaun uzu no kostume, maibé sempre mosu konflitu de interesse entre vontade aplikadór uzu no kostume nian no interesse ema ne’ebé prejudikadu nian), iha Artigu 2, Kódigu Sivíl Timor-Leste nian (Liuhusi previzaun ne’ebé hatuur iha Konstituisaun, Artigu 2, alínea 4), rekoñese de’it uzu no kostume ne’ebé la kontra lei no konstituisaun, ida ne’e atu hatudu katak esforsu boot husi lejislador sira ba importánsia husi kodifikasaun ba norma jurídika sivíl nian.
Tuir hakerek na’in nia observasaun, problema barbarak ne’ebé mosu iha Timor-Leste eziste tanba kumpreensaun kona-ba Direitu Sivíl ne’ebé seida’uk kle’an, no tanba ne’e rezulta iha problema seluk ne’ebé boot liután, hanesan krime, kontra-ordenasaun, no seluk tan.
Bürgerliches Gesetzbuch ka BGB mak Kódigu Sivil Rai Alemaña nian. Kódigu ne’e rasik dezenvolve dezde tinan 1881, no uza komesa iha loron 1º fulan janeiru de 1900 iha ne’ebé nia sai nu’udar projetu boot no inovador tebes iha área Direitu nian.
Baihira lee primeira vez ordenamentu ne’e ninia naran mosu kedas impressaun estrañu ba ita, tanba nia naran ne’ebé susar no faktu katak nia orijen laos husi mai Timor-Leste. BGB sai nu’udar modelu ba Kódigu Sivil husi rai barabarak iha ne’ebé aplika Direitu romanu-jermâniku, inklui Portugal, Timor-Leste, Estónia, Letónia, Japaun, Tailándia, Koreia Súl, Grésia, Ukránia, Angola, Brasil, nst.

Istórikamente, ideia ba kódigu ne’e rasik primeira vez eziste iha Fransa, husi Kódigu Napoleão Bonaparte nian iha tinan 1804, entaun, iha Alemaña, matenek na’in sira mós komesa hakarak iha kódigu ne’ebé hanesan, tanba momentu ne’ebá Alemaña laós nasaun unidu ida hanesan ita koñese daudaun agora ne’e, maibé kompostu husi reinu, nasaun ki’ik, prinsipalidade, no entidade independente hamutuk nain 39, ne’ebé, maske ko’alia lian ida de’it (lian alemaun), iha kostume, lei, sistema governasaun, relijiaun, no aspetu oioin seluk ne’ebé kompletamente la hanesan. Ikusmai iha tinan 1871, Estadu alemaun sira sai unifikadu nu’udar Impériu ida. Inisialmente, ba Direitu Sivíl nian, poder lejislativu ne’e realiza husi estadu idaidak, mas depois gradualmente, Impériu mak assume fali no BGB rasik finalmente tama iha vigór iha tinan 1900 no nafatin uza to’o agora.
BGB estruturadu tuir estrutura Dijestu (sistema integradu ida husi baze de dadus ba tratamentu informasaun jurídika no atu trata informasaun legislativa, regulamentar, jurisprudensial no doutrinária) ne’ebé modifikadu ona, estrutura Dijestu rasik mai husi Direitu Romanu nian kedas, iha ne’ebé regula husi direitu ema nian, sasán, família no eransa, maske nune’e iha mós kápitulu ida ne’ebé trata kona-ba regra ba aplikasaun jerál no ida ne’e koloka kedas iha parte jerál. BGB Rasik iha libru prinsipál hamutuk lima, mak hanesan tuirmai ne’e:
- Parte Jerál (Allgemeiner Teil), artigus 1 to’o 240, ida ne’e korresponde ba regulamentu sira ne’ebé iha efeitu ba parte haat seluk, kona-ba personalidade jurídika, ema-nia estadu sivíl no ema fízika no jurídika. Iha ne’e regula mós kona-ba kapasidade jurídika, maioridade, emansipasaun menor nian, deklarasaun ba vontade, preskrisaun ekstintiva, no reprezentasaun (mandatu no prokurasaun);
- Direitu obrigasaun sira-nian (Schuldrecht), artigus 241 to’o 853, ida ne’e deskreve kona-ba validade no ekstinsaun husi kontratu sira-nian, klassifikasaun ba kontratu no obrigasaun sira entre ema, responsabilidade sivíl, enrikesimentu la ho kauza no títulu ba kréditu.;
- Direitu ba sasán (reais) ka soin nian (Sachenrecht), artigus 854 to’o 1296, iha ne’e nia deskreve saida mak posse, propriedade, (inklui kompropriedade no komuñaun jerál ba sasán ruma) no direitu reais seluk ne’ebé limitadu (inklui obrigasaun reais sira hanesan renda konstituída, no dívida imobiliária), no mós modu ba akizisaun direitu sira ne’e nian;
- Direitu família nian (Familienrecht), husi artigu 1297 to’o 1921, deskreve kona-ba kazamentu, divórsiu, rejime ba sasán sira, tutela no kuratela, no relasaun juridika entre membru família sira.
- Direitu susesaun sira nian (Erbrecht), husi artigu 1922 to’o 2385, ida ne’e fó regulamentu kona-ba eransa, inklui testamentu no paktu susessóriu sira.
Ita bele nota katak, estruturalmente, Kódigu Sivíl Timor-Leste nian rasik la iha diferensa, ida ne’e tanba inspira husi Kódigu Sivíl Portugal nian, aleinde ne’e sira mós iha mahon ne’ebé ida de’it: mak sistema romanu-jermániku nian, iha ne’ebé ninia hun ka orijen husi Direitu Romanu – Corpus Iuris Civilis. Istórikamente, époka ida ne’ebé Direitu Romanu hetan aseitasaun mak iha Alta Idade Média (sékulus XII no XIII), époka Renasimentu no Époka Humanista (séculus XVIII no XIX) no Pandektístika alemaun (sékulus XVIII no XIX). Resesaun ka aseitasaun ba Direitu Romanu ne’e rasik fasilita husi Universidade sira (iha époka eskolástika nian). Iha sistema ne’e, lei mak sai hanesan fonte prinsipál ba Direitu, ida ne’e mak ikusmai lori ka influensia kriasaun konstituisaun iha rai barbarak ho polítika ba kodifikasaun (movimentu ba kodifikasaun) iha área juridika prinsipál sira.
Maske nune’e fontes Direitu nian sira seluk hanesan kostume no jurisprudénsia iha nafatin mós papel maibé sekundáriu de’it. Vantajen husi kodifikasaun nian mak fasil ba lejislador sira atu asessu ba Direitu vijente, orienta aplikador iha kazu konkretu sira no promove sistematizasaun no ordenasaun iha matéria jurídika nian. Entretantu desvantajen mak bele rezulta iha doutrina fiksa ida, ka provoka rijidés (ka la iha fleksibilidade) iha regulamentasaun jurídika tanba halo tuir loloos de’it solusaun sira ne’ebé mak hakerek iha kódigu laran.

Leave a Reply