Direitu Konstitusional, laós Konstituisaun-nia Direitu lae! Direitu Konstitusional ne’e ho Lian Indonéziu mak Hukum Konstitusi no iha Inglés nian mak Constitutional Law. Hatene ona ninia diferensa, furak liu atu komprende publikasaun sira tuirmai ne’e hotu.
Haktuir matenek na’in Jorge Miranda, “Direitu Konstitusional mak norma jurídika lubuk ida (dispozisaun no prinsípiu sira) ne’ebé delimita kontekstu jurídiku komunidade polítika ida nian, nia pozisiona indivíduo sira no grupu sira iha relasaun ba malun ho Estadu. Iha tempu ne’ebé hanesan, estabelese mós kona-ba titularidade ba poder nian, modu sira ba formasaun no manifestasaun ba vontade polítika, órgaun sira ne’ebé mak Estadu tenki iha no aktu sira ne’ebé mak sira tenki konkretiza.”

Parte ida husi Orden Jurídika ne’ebé estabelese norma sira ne’ebé mak Estadu rasik mós tenki obedese nu’udar poder no komunidade polítikamente organizadu ne’e mak Direitu Konstitusional.
Presiza komprende katak, loloos ne’e, laós individuo sira bé moris iha sosiedade de’it mak hakruuk ba norma jurídika sira, maibé Estadu (no entidade sira ne’ebé mak ezerse autoridade públika) mós, tanba iha personalidade jurídika, nune’e tenki hakruuk ba Direitu.
Direitu Konstitusional mak Direitu Públiku internu iha orden jurídika-nia sanak oan ida, hatktuir matenek na’in, Professor Gomes Canotilho, ida ne’e konkretiza liuhusi ninia pozisaun ierárkika normativa ne’ebé aas liu relativamente ho norma sira no Direitu-nia sanak oan sira seluk.
Superioridade ierárkika husi norma sira bé Direitu Konstitusional nian ne’e revela, fundamentalmente iha aspektu tolu tuirmai:
- Norma sira husi Direitu Konstitusional nian ne’e mak forma lex superior ida ne’ebé mak halibur fundamentu ba validade husi nia an rasik– autoprimazia normativa;
- Norma sira husi Direitu Konstitusional nian ne’e mak norma sira seluk-nia Norma (normae normarum), ida ne’e katak, nia mak sai fonte primaria ba produsaun jurídika norma sira seluk nian iha orden jurídika interna nian (lei sira, regulamentu sira, estatutu sira, nst.). Naran ida Lei-Inan ne’e mosu tanba razaun ida ne’e;
- Aktu normativu hotuhotu ba poder polítiku nian tenki la’o ho konformidade ba Konstituisaun.
Maske Direitu Konstitusional halo parte ba Direitu Públiku-nia sanak-oan, maibé nia papel ne’e liutiha fali Direitu-nia sanak-oan nian, bele dehan, hanesan ai horis karik, Direitu mak ai-nia lolon rasik, iha ne’ebé sanak sira kaer ba, iha ne’ebé iha ne’e mak orden jurídika Estadu nian rasik. Direitu Konstitusional integra no organiza sosiedade no poder, iha ne’ebé, nia enunsia prinsípiu fundamental sira ne’ebé mak sai baze ba norma jurídika sira no nia mak konstitui Direitu-nia sanak-oan sira seluk, hodi identifika valor sira no konsepsaun dominante sira komunidade sosial no polítika ida.
Sujeisaun Estadu nian ba Direitu ne’e mak sai fundamentu ba Direitu Konstitusional. Loloos ne’e, maske Direitu Konstitusional nu’udar parte ida husi orden jurídika nian ne’ebé mak regula Estadu rasik iha Konstituisaun ne’ebé ita bele hetan norma jurídika sira ne’ebé mak define titularidade ba poder polítiku, modu ba formasaun sira no manifestasaun ba vontade popular, nune’e mós ho identifika órgaun sira ne’ebé mak ezerse poder polítiku no aktu sira ne’ebé mak nia poder ne’e manifesta. Tanba ne’e mak Direitu Konstitusional ne’e mós bele entende nu’udar polítiku bainhira ninia norma sira ne’e dirije direktamente ba Estadu, define ninia estatutu jurídiku no polítiku.
Lei konstitusional, iha ordenamentu jurídiku Timor-Leste nian, mak, ida bé mak mai atu altera Konstituisaun n’e, iha ne’ebé hanaran mós ho Lei Revizaun nian, maske nune’e, la indika iha KRDTL nia laran, kualkér aktu normativu sira ruma ne’ebé mak ejize forma ida bé tenki uza lei konstitusional nian.
Lei oan mak diploma ne’ebé emana husi kualkér órgaun estadual ida iha ninia ezersísiu ba poder lejislativu. Norma jurídika sira bé kontein iha lei oan sira ne’ebé mak kontraria ho preseitu Konstituisaun nian, sei sofre vísiu ba inkonstitusionalidade nian, nune’e, Tribunal sira ka órgaun aplikador Direitu nian sira seluk sei la aplika lei oan ne’e.
Leave a Reply